३ पत्रकारिताको वर्तमान स्थितिको वर्णन गर्नुभन्दा पहिले पत्रकारिताको इतिहास केलाउनु आवस्यक छ । पत्रकारिताको कुरा गर्दा संचार, आम संचार र mबकक mभमष्ब लाई एक अर्काका पुरकका रुपमा हेर्नुपर्छ ।
आदिकालमा जव जातिको उत्पत्ती भयो, त्यसपछि हरेक मानिसले अभावको कारण भोक, एवं संकटको कुरा अर्कोलाई सुनाउन बुझाउन चाहन्थे । आफ्नो वचाउकालागि मानिसले संचारको प्रक्रिया अपनाउन थाले । एकपछि अर्को संचार गर्न संकेत वोली लिपी आदि तर्फ मानिसको ध्यान जानथाल्यो । सुरुमा हातबाट सुरु भएको संचार ढुङ्गाले ढुङ्गामा लेखिन थाल्यो । विभिन्न ठाडो धर्को काटेर त्यो समयमा संचारको विकास भएको पाइन्छ । विस्तारै वोलीको प्रयोग हुनथाल्यो । भौगोलीक अवस्था अनुसार वोलीचालीको प्रयोग भयो । यसकारण भाषामा परिस्कृत रुपहरु देखिनथाल्यो । फलश्वरुप फरक फरक ठाउमा पुग्दा सांकेतिक भाषाको प्रयोग हुनथाल्यो । सांकेतिक भाषाको विकास हुदै मानिसहरुले चित्र, आकार अदिबाट संचार गर्नथाले । यसपछि मानिसले वोल्ने प्रयास गरेको पाइन्छ । वोलीलाई लिखितम रुपमा भने निक्कै समय पछि मात्र अपनाइएको पाइन्छ । अक्षरहरु पनि परिमार्जित हुदै विभिन्न लिपीमा आए । पत्रकारिताको विकासमा पनि यो अवधिको विशेष भूमिका रहेको पाइन्छ । यो क्रमलाई यसप्रकार देखाउन सकिन्छ –
अयmmगलष्अबतष्यल प्रक्रिया भएको. कथmदयष्अि कयअष्भतथ को निमार्ण.........चययम ायचगm या मभखभयिउष्लन अयmmगलष्अबतष्यल..........धचष्ततभल ायचm को थालनी.......उष्अतयचष्ब िधचष्तष्लन को थालनी.......उजयलभतष्अबििथ धचष्तष्लन
आम संचारको विकास क्रमको बारेमा कअजचबmm ले भनेका छन, कि मानव जीवनको उत्पत्ती २४ घण्टा छ भने mबकक अयmmगलबतष्यल को इतिहास बिकत कभअयलम हो । अर्थात आदिकालदेखि सांकेतिक लिपिवद्ध हुदै पुगेको वर्तमान आमसंचार कुनै लामो इतिहास वोकेको नभई अन्तिम चरणको छोटो समय नै यसको इतिहास हो भनेर उनले भन्न खोजेका हुन । इतिहास खोतल्ने हो भने चीनले कागजको आविस्कार गरेको मानिन्छ । कागजको अविस्कार पछि मात्र मसी र छापाको अविस्कार भएको पाइन्छ । यी क्रमहरू पछि मात्र अक्षरका रूपमा लेख्ने क्रमको विकास भएको पाइन्छ । कलमको आविस्कार पछि मात्र लेखिएका अक्षर कसरी सबैबीच पु¥याउने भन्ने सोचाइको विकास भयो जुन mबकक mभमष्ब को विजारोपण भएको मानिन्छ । ं
पत्रकारिताको शुरुवातको प्रमाणित देश रोम हो । रोमका जुलियस सिजरका पालामा इ. पू. ६९ ताका चौबाटोमा प्रत्यक दिन हस्तलिखित खवर कागज वा समाचार वुलेटिन टास्ने आदेश थियो । एक्टा ड्युर्ना भनिने ती हस्त लिखित समाचार वुलेटिन रोमका अन्य प्रान्तहरूमा पनि पढाइन्थ्यो । एक्टा ड्युर्नामा सरकारी घोषणाका साथै रोमन सिनेटले लिएका राजनीतिक निर्णयहरू, युद्ध, ज्योतिषी, उललेखनिय व्यक्तिहरूको जन्म तथा मृत्यु, कारबाही र सजाय जस्ता विषयहरूमा पनि समावेश गरिएका हुन्थे । महान शासक जुलियट सिजरले नै त्यो समयमा पुस्तकालयको प्रारम्भ गरिसकेको बताइन्छ ।
हस्त लिखित समाचर वुलेटिन निकाले पछि छपाई प्रविधिबाट निकालिएको पहिलो मासिक पत्र तिपाओ छैटौ शताव्दी तिर चिनमा प्रकाशित भयो । यसैलाई इतिहासकारहरले पहिलो प्रकाशित पत्र हो भनेर भनेका छन । सन ६१८ देखि ९०५ सम्म चीनका तुंग राजाहरुको शासनकालमा पेकिंङ गजेट पत्रिका शुरु गरे । सन् ७८७ मा जापानमा व्लक प्रिन्ट प्रविधिबाट म्ष्बmयलम कगतचब पुस्तक प्रकाशित भयो । वौद्ध धर्मका उपदेशहरू सुत्रवद्धरुपमा लेखिएको उक्त पुस्तक संसारकै सबैभन्दा प्रकाशित पहिलो पुस्तक मानिन्छ । मइ ११ ८६८ मा चिनीया शासक वाङचुले आफ्ना परिवारको संझनामा पुस्तक प्रकाशित गरे । सन् ९७२ मा त्यही छापा मुद्रण पद्धतीद्धारा एक लाख तीसहजार पृष्ठको त्रिपिटक ग्रन्थ छापियो ।
एघारौ शताव्दी तिर एभकभलन ले माटाका अक्षर वनाएर छाप्ने प्रविधिको विकास गरे । यसबाट केही मात्रामा छपाइ प्रविधमा सुविधापन ल्यायो । तर पनि चाइनिज भाषा को भाषिक कठिनाइका कारण संसारका अन्य देशमा उक्त प्रविधि फैलिन सकेन । mयखबदभि तथउभ को आविस्कार हुदा पनि तभअजलययिनथ कमीले पत्रकारितामा व्यापक विकास हुन धेरै समय लगायो । सन् १४५० को दशकमा जर्मनका इसाई धर्म प्रचारक जोन गुटेनवर्गले मुद्रण प्रविकिो छापाखाना आविस्कार गरेपछि मात्र पत्रकारिताको विकासमा तिव्रता आएको पाइन्छ । व्यजल न्गततभलदगचन ले धष्लभ उचभकक को आविस्कार गरेका थिए । प्रचिन मुद्रण प्रविधिलाई मनन गरेर उनले सिसाको टाइपअक्षर वनाएर अंगुरको रस पेलेर कागजमा छाप्ने नौलो तरिका सवैका सामु प्रस्तुत गरे । उनले ल्याटिन भाषामा धार्मिक ग्रन्थ वाइवल ३०० प्रति छाप्न पनि वर्षाै लागेको इतिहासकारहरूले उल्लेख गरेका छन ।
मुद्रण आविस्कारको साथ साथै आधुनिक ढंगको समाचर पत्र पनि शुर भयो । यस सन्र्दभमा नेदरल्याण्डको सन १५२६ मा प्रकाशित भएको पत्रिका न्यूजाटुंङ लाई भन्न सकिन्छ । १५ औ शताव्दीमा जर्मनका सहरहरूमा पाण्डुलिपिका पत्रिकाहरू शुरू भए पनि १५५६ मा भेनिसको सरकारद्धारा प्रकाशित नोतिजी स्कूले नामका पत्रिकाको प्रकाशन गर्यो । हुन त बेलायतमा सन १४७६ मा नै छापाखानाको स्थापना भइसकेको देखिन्छ । तर आधुनिक पत्रिकाकै सामंजस्य गर्ने पहिलो प्रकाशन सन् १६२२ मा बटरद्धारा प्रकाशित धभभपथि ल्भधक बाट प्रारम्भ हुन्छ । तर आर्थिक कठिनाइका कारण उक्त १६४१ मा बन्द भयो । विश्वकै पहिलो दैनिक पत्रिका वेलायतको लण्डनमा सन् १७०२ मार्च ११ बाट दि लण्डन डेली करेन्टका नाममा प्रकाशित भयो । यस समय यहा“का पत्रकारहरूलाई संसदको कार्यहरु प्रकाशित गर्ने अधिकार थिएन । सन् १६६३ मा जोन विकिजद्धारा छेडिएको प्रेस स्वतन्त्रता अभियानमा स्थानिय जनताद्धारा तात्कालिन प्रधानमन्त्रीलाई वग्गीबाट सडकमा ओराली अपमान गरिएको थियो । यसकै फलश्वरुप डानियल डेफोले च्भखष्भध साप्ताहिको सुरुवात गरे । यो पहिलो mबनबशष्लभ मानिन्छ । यसैगरी वेल्जियममा १६०५ मा दि न्यूपेटिज डिंग धेन पत्रिका प्रकाशित हुन थाल्यो । रुसमा १६ डिसेम्वर १७०२ मा मस्को भ्स्कीया बिडोमोप्टीद्धारा गजट अफ मास्को प्रारम्भ भयो । फ्रान्समा दि गजेटको प्रकाशन पछि दि गजेट अफ फ्रान्स प्रकाशित भयो । अमेरिकामा सन् १६९० मा वोस्टनद्धारा पव्लिक आकरेन्सेस को प्रकाशन भएपछि सन् १७९३ मा होवाप्टरको सम्पादनमा मिनर्वा दैनिक प्रकाशित भयो । यसैगरी इटालिमा सन् १७१६ मा दि डायरी ओडी रोम तथा जापानमा सन् १८६१ मा बटेविया न्यूज नामक पत्रिका प्रकाशित भयो ।
जोन गुटनवर्गले आविस्कार गरेको प्रेस पछि नया“ नया“ प्रविधिका प्रेस आविस्कार हुने होड चल्यो । उनको आविस्कार गरेको २५० वर्ष पछि वेन्जामिन फ्रेंकलिनले काठद्धारा छाप्ने प्रेस बनाए । सन् १८२७ मा लिवर युक्त पहिलो प्रेस वन्यो । यो प्रेस वाशिंटन ह्याण्ड प्रेसका नामले चिनिन्छ । यसपछि सन् १८३४ मा वाफद्धारा संचालित प्रेस वन्यो जसलाई एडम प्रेसले चिनिन्छ । यसैगरी वेलायतमै सन् १८१२ मा पहिलो सिलिण्डर प्रेस वन्यो । सन् १८४५ मा रिभल्भिंग प्रेस वन्यो । सन् १८६५ मा विलियम बुल्लाकले कागजको दुवैतर्फ एकैपटकमा छाप्ने प्रेस बनाए । त्यसपछि सन १८७५ मा छाप्ने र पट्याउने दुवै मेसिनयुक्त प्रेस बनाए । यो क्रम विकसित हुदै अफसेट प्रेस, रोटरी प्रेस, हुदै नया“प्रविधि भित्रने क्रम निरन्तर छ ।
दक्षिण एसियाको शन्र्दभमा भारतमा सर्वप्रथम १९ जनावरी १७८० मा कलकत्ताबाट अंग्रेजी भाषाको वंगाल गजेट को प्रकाशन जेम्स अगष्ट हिक्कीद्धारा भयो । त्यसपछि कलकत्ताबाट यूगल किशोर शुक्लद्धारा ३० मई १८२६ मा हिन्दी भाषाको पहिलो साप्ताहिक पत्रिका उदन्त मार्तन्ड प्रकाशित भयो । त्यस्तै १८५४ मा श्याम सुन्दर सेनको सम्पादनमा समाचार सुन्धादर्शन हिन्दी भाषामा पहिलो दैनिक पत्रिकाका रुपमा प्रकाशित भयो ।
त्यस्तै नेपालमा वि सं १९०८ मा तत्कालिन प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाले बेलायतबाटै गिद्धे प्रेस नामक प्रेस ल्याएपछि मात्र नेपाली पत्रकारिताको इतिहास प्रारम्भ हुन्छ । १९४८ तिर वनारसबाट युवा कवी मोतिराम भट्टको सक्रियतामा गोर्खा भारत जीवन प्रकाशित भयो । विसं १९५५ सालतिर काठमाडौंबाट पंडित मोतिकृष्ण शर्माद्धारा सम्पादित सुधासागर भन्ने साहित्यिक पत्रिका निस्कियो । त्यसपछि १९५८ वैशाख २४ गते मा गोरखापत्र साप्ताहिक प्रकाशित भयो । यसरी जोन गुटनवर्गले वनाएको धष्लभ उचभकक को झण्डै ४०० वर्ष पछि मात्र नेपालमा पत्रकारिताको शुरुवात भएको पाइन्छ ।
बुदागतरुपमा विश्वको पत्रकारिताको विकासक्रम
ऋयmmगलष्अबतष्यल को आदानप्रदान
क्थmदयष्अि कयअष्भतथ को निर्माण
ऋचयधम ायचm या मभखभयिउष्लन अयmmगलष्अबतष्यल
ध्चष्ततभल ायचm
एष्अतयचष्ब िधचष्तष्लन
एजयलभतष्अबििथ धचष्तष्लन
इसापूर्व ६९ मा रोमका प्रशासक जुलियस सिजरद्धारा हस्त लिखित एक्टा ड्युर्ना चौबाटोमा टास्ने कामको प्रारम्भ
छैटौं शताव्दीतिर चीनबाट पहिलो पटक छपाइ प्रविधिबाट मासिक पत्रिका तिपाओ प्रकाशित
सन् ६१८ मा चीनका तुंग राजाहरूको समयमा पेकिंग गजेट पत्रिका शुरु तर ९०५ मा बन्द
सन् ७८७ मा व्लक प्रविधिबाट जापानमा डायमण्ड सुत्र पुस्तक प्रकाशित
११ औं शताव्दी तिर एभ कजभलन ले माटाका अक्षरको निर्माण गरी छाप्ने प्रविधिको विकास तर भाषिक कठिनाइले यो प्रविधि फैलन सकेन
सन् १४५० मा जर्मनका जोन गुटनवर्गले धष्लभ उचभकक को आविस्कार गरी ल्याटिन भाषामा ३ सय प्रति वाइवल छापे
आधुनिक पत्रिका सन् १५२६ मा वेल्जियमबाट प्रकाशित न्यूजाइटुंगे मानिन्छ ।
सन् १५५६ मा भेनिस सरकारले नोटिजो स्कूले नाम पत्रिका प्रकाशित गरे
सन् १६०५ मा वेल्जियममा दि न्यूपेटिज डिंग धेन पत्रिका प्रकाशित
सन् १६२२ मा वेलायतमा आधुनिक पत्रिकाको सामन्जस्य गर्ने पहिलो पत्रिका धभभपथि लभधक प्रकाशित तर १६४१ मा बन्द
सन् १६३१ मा फ्रान्सद्धारा दि गजेट अफ फ्रान्स प्रकाशित
अमेरिकामा सन् १६९० मा वोष्टनवाट पव्लिक आकरेन्सेस प्रकाशन शुरु
सन् १७०२ मार्च ११ तारिकमा वेलायतको लण्डनबाट विश्वकै पहिलो दैनिक पत्रिका दि लण्डन डेली करेन्ट प्रकाशित
सन् १७०२ मा नै मस्को भ्सकीया बिडोमोष्टीद्धारा गजेट अफ मस्को प्रारम्भ
सन् १७०८ मा ड्यानियल डेफोद्धारा च्भखष्भध साप्ताहिक प्रकाशित
सन् १७१६ मा इटलीमा दि डायरी ओडी रोम प्रकाशित
सन् १८६१ जापानमा बटेनिया न्यूज नामक पत्रिका प्रकाशित
सन् १८२६ मा हिन्दी भाषामा उडन्त मार्तण्ड नामक पत्रिका कलकत्ताबाट प्रकाशित
वि.सं १९४८ तिर गोर्खा भारत जीवन भारतको वनारसबाट प्रकाशित
वि सं १९५५ साउन देखि सुधासागर साहित्यिक पत्रिकाको शुरुवात
वि सं १९५८ वैशाख २४ देखि गोरखापत्र साप्ताहिको प्रकाशन प्रारम्भ
ज्ष्कतयचथ या ल्भउबभिकभ वयगचलबष्किm बलम mबकक mभमष्बस् पलयधभिमनभ बदयगत तजभ अष्चअगmकतबलअभ ष्ल धजष्अज तजभ ल्भउबभिकभ वयगचलबष्किm अयmभ ष्लतय दभष्लन
प्रथम चरण विसं १९४५ देखि २००७
जंगबहादुरले ल्याएको गिद्धे प्रेसलाई नै छापाको प्रवेश भएको मानिन्छ । यो १९०८ मा जंगबहादुरले वेलायत भ्रमणबाट फर्किदा नेपाल ल्याएका थिए । यसले सरकारी प्रशासनका सामाग्री छाप्ने गर्दथ्यो । यसपछि नेपालमा मनोरंजन छापाखाना स्थापना भएको त पाइन्छ तर यसले कहिलेदेखि छाप्न थालेको भन्ने पत्ता लाग्न सकेको छैन । यसले १९१९ साल अघिदेखि नै किताब छाप्ने गरेको अनुमान छ । काठमाडौंको ठहिटीमा रहेको यसै छापखानाबाट १९१९ सालमा मोक्ष सिद्धि छापेको पाइन्छ । १९३० देखि १९३३ सालको बीचमा बीर शमशेरले छापाखाना नामक प्रेस ल्याए । यसवाहेक १९४९ मा पाको काठमाडौंका कुवेर रत्न वज्राचार्यले पहिलो हाते प्रेस वनाए । बुद्ध प्रेसको नाममा रहेको यो प्रेसमा १२र१६ साइजको कागज छापिन्थ्यो र यसलाई हातले हट्टा तानी चलाइन्थ्यो । नेपालमै व्यवसायको रुपमा यस प्रेसबाट किताव छापिन्थ्यो । १९५० मा पंडित मोतिकृष्ण धीरेन्द्रद्धारा ठहिटीमा पशुपत प्रेस नामक छापाखानाको स्थापना भएको छ । पशुपत प्रेसबाट १९५५ मा सुधासागर साहित्यिक मासिक पत्रिका प्रकाशित भयो । नेपाल भित्रबाटै नेपाली भाषामा प्रकाशित यो पहिलो पत्रिका हो । यसभन्दा अगाडि ११९४८ सालतिर भारतको वनारसबाट मोतिराम भट्टको पहलमा गोर्खा भारत जीवन प्रकाशित भइसकेको थियो ।
सुधासागर निस्केको दुई वर्र्ष १० महिना पछि अर्थात १९५८ वैशाख २४ गते साप्ताहिक गोरखापत्रको प्रकाशन शुरु भयो । श्री ५ पृथ्वी वीर विक्रम शाहदेव र श्री ३ देव शमशेरको पालामा यसको शुरुवात भएको हो । गोरखापत्र पनि पशुपत छापखानामा प्रकाशित हुने गर्दथ्यो । यसको प्रथम तालुकदार अर्थात व्यवस्थापक पं नरदेव पाण्डे थिए । शुरुका दिनमा गोरखापत्र ९र१२ साइजमा ८ पेजको छापिन्थ्यो ।
विसं १९५८ भारतको दार्जलिङमा पादरी गंगाप्रसाद प्रधानको सम्पादकत्वमा निस्केको गोर्खे खवर कागजबाट समाचारपत्रको सुरुवात भएाके मानिन्छ । उक्त पत्रिकालाई इसाई धर्म प्रचार गर्ने हिसावले खोलिएको आरोप लगाए पनि नेपाली पत्रकारितामा जग हाल्ने काम गरेको छ । १९६३ मा वनारसमा रहेका नेपालीहरू अध्ययनरत भएको वेला सुन्दरी नामक साहित्यिक पत्रिका निकाल्ने जमर्को गरे । सोमनाथ सिग्देल, चक्रपाणी चालिसे र दधिराम मरासिनीहरूको सयुक्त पहलमा देखापरेको सुन्दरी १८ महिना भन्दा देखा पर्न सकेन । १९६० कै दशकमा माधव प्रसाद वर्माको सम्पादकत्वमा चन्द्र नामक सचित्र मासिक पत्रिकाको प्रकाशन शुरु भयो । राणाहरूको कारण १२ अंक पछि यसले निरन्तरता पाउन सकेन । यसअघि वनारसबाट १९६५ मा मातृका प्रसाद अधिकारी र राममणि आर्चाय दिक्षितले माधवी नामक मासिक पत्रिका प्रकाशित गरेका थिए । यो पनि ८ महिना सम्म मात्र चल्यो । चन्द्र पत्रिका बन्द भएको पीडा नसहदै माधव प्रसाद वर्मा र सुर्यविक्रम ज्ञवाली मिली १९७२ मा गोखार्लीको प्रकाशन गरे । यो पनि वन्द भएका कारण ७० को दशकमा ज्ञवालीले जन्मभूमि नामक पत्रिका प्रकाशित गरे ।
८० को दशकमा भारतको देहरादुनबाट पत्रिका निकाल्ने होड नै चल्यो । देहरादुनबाट १९८२ मा गोरखा संसार समाचार प्रधान पत्रिका ठाकुर चन्दन सिंहको सम्पादकत्वमा प्रकाशित भयो । गोरखा संसार र स्वंय ठाकुर चन्दन सिंहको उद्धेस्यलाइृ अझ प्रभावकारी बनाउन उनले १९८३ मा हिमालय टाइम्स नामको अंग्रेजी साप्ताहिकको प्रकाशन शुरु गरे । तर पछि चन्द्र शमशेरले उनलाई आर्थिक प्रलोभन देखाइ दुवै पत्रिका बन्द गराए । पत्रकारलाई सरकारले प्रलोभनमा पारेको यो पहिलो घटना हो । वनारसबाट १९८३ मा राजभक्ति नामक पत्रिका प्रकाशित भयो ।
प्रवासमा धेरै पत्रिका निस्के पनि नेपालको माटोबाटै पत्रिका निस्कने लहर १९९१ बाट मात्र शुरु भएको पाइन्छ । १९९१ मा ऋद्धिबहादुर मल्लको सम्पादनमा नेपाली भाषाको शारदा मासिक जन्मियो । तर आवस्यक स्याहार सुसारको अभावले वर्ष २० अंक ७ पुगेपछि यो वन्द हुनपुग्यो । १९९२ मा उद्योग पाक्षिक पत्रिका निस्केको थियो । दुई वर्ष नवित्दै यो मासिक वन्न पुग्यो भने वर्ष १४ संख्या ९ सम्म वन्द हुन पुग्यो । २००४ साल बैशाखमा हृदयचन्द्र सिंह प्रधानको सम्पादनमा साहित्य स्रोत मासिक पत्रिका जन्मियो । यो पनि २ वर्ष २ महिनाको भएपछि वन्द भयो । २००४ साल जेठ देखि घरेलु इलम र शिक्षा जस्ता पत्रिका सरकारी तहबाट प्रकाशित भए । यसै वर्षको माघमा वनारसबाट युगवाणी र २००५ कार्तिक २१ देखि नेपाल पुकार प्रकाशित भए । २००५ अशोजतिर देवी प्रसाद रिमालको सम्पादनमा आ“खा मासिक पत्रिका निस्कियो । यो पनि २ वर्ष ७ अंकबाट अघि बढ्न सकेन । २००६ साल पौष देखि बुद्धिसागर शर्मा र शेषराज शर्माको सम्पादकत्वमा पुरुषार्थ मासिक पनि जन्मियो तर यो २०१० सालमा पनि देखा पर्न छोड्यो ।
२००७ साल फागुन ४ गते हृदयचन्द्र सिंह प्रधानको सम्पादकत्वमा नेपाली भाषको पहिलो राजनीतिक पत्रिका जागरण सप्ताहिक प्रकाशित भयो । यो पनि वर्ष १ अंक ३६ पुगेपछि बन्द भयो । यसपछि २००७ साल फागुन ८ गते सिद्धिचरण श्रेष्ठको सम्पादनमा पहिलो दैनिक पत्रिका आवाज प्रकाशित भयो ।
२००७ सालदेखि १७ सालसम्मको
२००७ सालपछि नेपाली पत्रकारितामा निकै क्रन्ति नै आयो । यसपछि विभिन्न पत्रिकाहरू प्रकाहित भए । कुन्ठित भएका पत्रकारहरूले खुला स्थान पाएपछि पत्रिका खोल्ने होडवाजी नै चल्यो । २००७ फागुन ८ गते निस्केको आवाज दैनिक विविध कारणले वर्ष २ र अंक १०७ पुगेर बन्द भयो । त्यसको दुई वर्र्षपछि २०११ साल भदौ २४ गते मणिराज उपाध्यायको सम्पादनमा नेपाली भाषाको दैनिक समाज प्रकाशित भयो । समाज नै अहिलेसम्मको व्यवसायीक पत्रिका थियो । यो ४२ वर्ष सम्म प्रकाशित भई २०५४ साल पौष सम्म प्रकाशित भएको थियो । काठमाडौका वासिन्दाहरूलाई पत्रिका पढ्ने बानी वसाउने काम नै यसले गरेको थियो ।
नेपाल छापाखाना तथा प्रकाशन सम्वन्धी एैन २००८ अनुसार प्रकाशित हुने प्रत्यक अखवारमा प्रकाशक र सम्पादकको नाम दिनुपर्ने र अखवारको कार्यालयको ठा“उ वदलिएको भए प्रशासनलाई सूचना दिनुपर्ने व्यवस्था कायम भयो । त्यस्तै छापाखान तथा प्रकाशन एैन २००९ मा सरकार सम्वन्धी अप्रत्यक्ष वा घुमाई फिराई केही छापेमा बडा हाकिमले कुनै पनि पत्रिका, पुस्तक आदिलाई ५०० देखि ३००० सम्म धरौटी माग्न सक्ने व्यवस्था गरिएको थियो । २०१० सालमा वरूण शमसेर जवराको सम्पादनमा नेपाल गार्फियन मासिक निस्कियो । यसको दर्ता नेपालमा भएपनि कलकत्ताबाट छापिएर आउने गर्दथ्यो । २०१२ सालमा गोपालदाश श्रेष्ठको सम्पादनमा दि कमनर अंग्रेजी दैनिक पत्रिका निस्कियो । अंग्रेजी भाषामा नेपालबाट छापिएको यो पहिलो अखवार हो । २०१२ सालमा पुस्करनाथ उपाध्यायको सम्पादकत्वमा दैनिक समाचार निस्कियो । तर यसले सरकार विरोधी काम गरेको भनी बढा हाकिमले तीन हजार रुपैया धरौटी माग गरेपछि यो रकम तिर्न नसकि वर्ष १ अंक ९१ मा यो पनि वन्द भयो । नेवारी भाषाको दैनिकहरूमा २०१२ साल अश्विन १६ गते फत्तेबहादुर सिंहको सम्पादनमा नेपाल भाषा पत्रिका निस्कियो । त्यस्तै २०१२ साल श्रावण ८ गते इन्दचन्द्र जैनको सम्पादनमा पहिलो हिन्दी दैनिक पत्रिका जय नेपाल निस्कियो तर केही समय पछि उक्त पत्रिका पनि विलायो ।
२०१२ सालमा जारी भएको नागरिक अधिकार ऐन र नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ ले पनि प्रत्यक नागरिकलाई वाक तथा प्रकाशनको स्वतन्त्रताको अधिकारलाई कानूनी र संवैधानिक सुरक्षा प्रदान गर्यो । २०१५ साल अशोज २० गते नेपाल राजपत्रमा विज्ञप्ती प्रकाशित गरी गृह मन्त्रालयले पत्र प्रतिनिधिहरुलाई प्रमाणपत्र दिने नियम प्रका शत गर्यो । २०१५ सालमा नै न्यायधीश कृष्ण प्रसाद चापागाईको अध्यक्षतामा शाही प्रेस सेक्रेटरीले संचार सम्वन्धि प्रतिवेदन सरकार समक्ष प्रस्तुत गर्यो । त्यही प्रतिवेदन अनुसार २०१६ साल मंसिर देखि नेपालमा प्रकाशित पत्रपत्रिकाहरूलाई चार श्रेणीमा विभाजन गरी रु ६०० देखि २००० सम्मको सरकारी विज्ञापन प्रति महिना प्रचार तथा प्रसार विभागबाट दिने नीति सरकारले बनायो । जव कि त्यतीवेला प्रति रिमको १५ रुपैया“ मात्र थियो । कम्पोज प्रतिफर्मा ७ रुपैया थियो । तर सरकारी सहयोग राम्ररी नपाउदै नेपाली पत्रपत्रिकाहरू कालकोठरीमा परे । २०१७ पौष १ को राज्यसत्रा दरवारको वागडोरमा गएपछि पत्रिकाहरूको विकासमा पनि अवरोध खडा भयो ।
विसं २००७ साल फागुन ८ गतेदेखि विसं १७ साल मंसिर ३० सम्म स्वतन्त्र रुपमा दैनिक पत्रिका २६ वटा साप्ताहिक ४७ वटा अर्धसाप्ताहिक ५ र विभिन्न संगठन तथा पार्टीका गरी साप्ताहिक २५ वटा त्रैसाप्ताहिक १ पाक्षिक २८ मासिक २ र श्री ५ को सरकारका विभिन्न निकायद्धारा त्रैमासिक ३ मासिक २१ पाक्षिक ५ विभिनन संगठनका मुखपत्रका रुपमा ४ वटा पत्रिकाहरू प्रकाशित भए तर ती मध्ये कुनै पनि पत्रिका सफल रहन सकेनन् । धेरै त तत्कालै बनद भए कति भने कंकालको रुपमा वाचीरहे
२०१७ सादेखि २०४६ सालसम्म
२०१७ सालमा वहुदलीय व्यवस्थालाई हटाएर निर्दलीय पन्चायत व्यवस्था लागु हु“दा नेपालीपत्रकारिता जगत निक्कै संकुचित वातावरण भएर फस्टाउन थाल्यो । यद्यापी २०१७ साल फागुन सात गते गोरखापत्र दैनिक पत्रिका भएर आयो । २०१६ साल पुस १ गते नेपाल टाइम्स, दि कमनर, दैनिक नेपाल जस्ता समाचारपत्र मिलेर स्थापित नेपाल संवाद समिति र दि मदरल्याण्ड, नया“ समाज र नेपाल समाचारको संयुक्त प्रयासबाट २०१७ साल बैशाख ३० गते सगरमाथा संवाद समिति स्थापना भएपनि आर्थिक एवं अन्य कारणले सुचारु रुपले संचालन हुन नसकेपछि २०१८ फाणुन ७ गते प्रजातन्त्र दिवसको अवसरमा राष्ट्रिय समाचार समितिको गठन भयो ।
२०१५ सालको नेपाल अधिराज्यको संविधानको प्रतिसंहरण गरी वि सं २०१९ पौष १ गते नेपालको संविधान जारी भयो । नेपालको मूल कानून संविधानले दिएको मौलिक हक र कर्तव्य अन्र्तगत रहेको स्वतन्त्रताको हक, वाक तथा प्रकाशन स्वतन्त्रतालाई समेत सिमित राख्न २०१९ सालमा छापाखाना र प्रकाशन सम्वन्धि ऐन २०१९ का नाममा दुई ऐनहरू जारी गरिए । यसरी वाधिएपछि नेपाली पत्रकारिता फस्टाउन सकेन । २०२० असार २५ मा गोरखापत्रले संस्थानको रुप लियो । त्यस्तै २०२२ साल पौष १ देखि त्जभ च्ष्कष्लन ल्भउब िनामक अंग्रेजी भाषको दैनिक पत्रिका प्रकाशित भयो । छापाखाना र पत्रपत्रिकको विकासको क्रममा २०२० सालमा जारी भएको छापाखाना र रजिस्ट्रेसन नियमावलीले स्विकृति पाएको महिना दिन भित्र छापाखाना राख्नु पर्ने, दैनिक समाचारपत्र कम्तिमा ५०० प्रति छापिनुपर्ने, स्वीकृति पाएको ३५ दिनभित्र पत्रिका प्रकाशित गनुपर्ने तथा अवैज्ञानीक किसिमले पत्रिकाको आकार तोकिदियो । वास्तवमा यो अव्यवहारिक नियमले पत्रपत्रिकालाई विकासको बाटो अवरूद्ध गर्यो । २०१७ साल पछि पनि थुप्रै साहित्यिक पत्रपत्रिका प्रकाशित भए । २०२५ मा गोरखापत्र संस्थान द्धारा मासिक मधुपर्कको प्रकाशन पनि प्रारम्भ भयो । छापाखाना तिर पनि सुधारहुन थाल्यो । यसै सन्र्दभमा जोर गणेश प्रेस स्थापना पछि छापमा व्यापक सुधार भयो । पहिलो पटक अफसेट प्रविधिको यही नै थियो । तैपनि यो अवधिमा विभिन्न पत्रकारहरूलाइृ थुनामा राख्ने र प्रेस बन्द गर्ने जस्ता कामहरू भएका छन । २०१८ साल भदौं २७ गतेदेखि समाज दैनिक केही दिन वन्द गरियो । २०२७ अशोज ६ गते सरकारी स्तरवाटै पत्रपत्रिकाको विकासको लागि आवस्यक पूर्वाधार तयार गर्न सरकार र प्रेसबीचको सम्वन्धमा समन्वयकर्ताको रूपमा काम गर्न र स्वस्थ पत्रकारिताको विकासको लागि आवस्यका पूर्वाधार सृजना गर्न प्रेस काउन्सिल को स्थापना भयो । प्रेस काउन्सिलद्धारा जारी गरिएको छापाखाना र प्रकाशन आचार संहिता २०३३ले हरेकपत्रकारलाई पन्चायतमा आवद्ध हुनुपर्ने साथै पन्चायत व्यवस्थाको विरुद्ध केही पनि छाप्न नपाइने भनी तयार भयो । यसले पत्रकारिताको विकासलाई रोक्यो । छापाखाना र प्रकाशन रजिस्ट्रेसन नियमावली २०३४ को नियम ७ अनुसार विशेष परिस्थितिमा पत्रिका वन्द गराउन सक्ने स्थिति ल्यायो । डा. तुलसी गिरीको मन्त्री मण्डलले सातवटा पत्रिकाहरू ( समीक्ष्ाँ, मातृभूमि, राष्ट पुकार, नवीन खवर, नेपाल टाइम्स, दैनिक नेपाल र नया“ सन्देश) समेतलाई अमेरिका, रूस, वा भारतको क्लवको नजिक छन् भनी प्रतिवन्ध लगाइदियो । २०३२ सालको छापाखाना र प्रकाशन ऐनमा ०१७ साल देखि सरकारले पत्रपत्रिकालाई गर्दै आएको दमनलाई वैद्यानिक वनायो ।
राष्ट्रिय जनमत संग्रहको परिप्रेक्षमा श्री ५ महाराजाधिराजबाट २०३७ जेठ २६ गते वाक तथा प्रकाशन ऐन २०३७ पहिले अध्यादेशको रुपमा र पछि ऐनका रुपमा जारी गरिवक्स्यो । २०३७ साल फागुन ११ गते शाही प्रेस आयोगको गठन भयो । यो आयोगले नेपाली प्रेस जगतलाई स्वतन्त्र मर्यादित, उत्तरदायी तथा प्रभावकारी पत्रकारिताको पथमा अग्रसर गराउने सन्र्दभमा आफ्नो सुझाव र उपाय सहितको प्रतिवेदन २०३८ साल साउन १२ गते श्री ५ मा चढाएको थियो । पन्चायत व्यवस्थालाई असफल वनाउनका लागि मिसन पत्रकारिता सकियो । होमनाथ दाहालको सम्पादन तथा प्रकाशनमा हरेक विहिवार प्रकाशित हुने राष्ट पुकारले प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका समाचारहरूलाई प्रमुखताका साथ प्रकाशित गर्न थाल्यो । त्यस्तै हिरण्यलाल श्रेष्ठ, निरमान नेवा र ज्ञानेन्द्रमान श्रेष्ठको सम्पादन र प्रकाशनमा जनजागृति मिसन पत्रकारिताको रुपमा देखापर्यो । २०३९ सालदेखि पदम ठकुराठीले वैकुण्ठ नारायण प्रधानको नाममा पत्रिका दर्ता गराई साप्ताहिक मन्च निकाल्न थाले । घुमाइफिराई पन्चायतको विरोध प्रत्यक पत्रिकाले गर्न थाले । यसै समयमा पदम ठकुराठी माथि गोली प्रहार भयो । ०३९÷०४० साल सम्म नया“ पत्रपत्रिका दर्ता खुल्ला भएपछि राजधानी वाहेका मोफसलमा पनि पत्रपत्रिका प्रकाशित हुने क्रम वढ्यो । यस अवधिमा राष्ट पुकार, देशान्तर, जनसंवाद, राजधानी, माध्यम, दृष्टि, प्रकाश छलफल, समाज, युगधारा, नेपाल टाइम्स, कमनर, प्रतिध्वनि, जन्मभूमि, विर्मश, नेपाल पोष्ट जस्ता दैनिक र साप्ताहिक पत्रपत्रिकाले देशव्यापी आफ्नो वितरण प्रणाली विकास गरेर अगाडि वढे । देशान्तर साप्ताहिकले पत्रकारितामा नया“ संस्थागतरुपले अगाडि वढायो । प्रकाश, छलफल, दृष्टि साप्ताहिकले मिसन पत्रकारिता गर्दै त्यतिवेलको कम्यूनिष्ट आन्दोलनलाई नया“ चरणमा प्रवेश गराए । नेकपा( माले )को भूमिगत नेतृत्वलाई दृष्टि साप्ताहिकले निरनतर प्रतिनिधित्व गर्यो । २०४५ को भूइचालोको स्थलगत समाचार प्रकाशित गर्दा अन्चलाधीशले दृष्टि साप्ताहिकलाई सेन्सर गर्न थाले । यसरी तत्कालिन व्यवस्थासंग जुद्धा जुद्धै २०४६ सालको पुर्नस्थापना पछि नेपाली प्रेसले खुला वातवारणको सास फेर्ने मौका पायो ।
०४७ सालपछिको पत्रकारिता
०४६ सालको आन्दोलनबाट प्राप्त बहुदलीय व्यवस्थाको पुर्नस्थापना पछि २०४७ कात्र्तिक २३ गते नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ निर्माण भयो । जुन नेपाली प्रेस र पत्रकारिताका लागि सुवर्ण अक्षरमा अंकित हुने जस्तो भयो । नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ को भाग ३ अन्र्तगत १२ मा स्वतन्त्रताको हक सम्वन्धी विचार र अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता प्रदान गर्यो । त्यस्तै ३ को १३ मा छापाखाना र पत्रपत्रिका सम्वन्धी हकमा कुनै समाचार, लेख, वा अन्य कुनै पाढ्य सामाग्री प्रकाशित गर्नुपूर्व प्रतिवन्ध लगाइने छैन र कुनै समाचार लेखेवापत छापाखाना जफत नगरिने साथै उक्त पत्रिकाको दर्ता खारेज नहुने भनी स्पष्ट उल्लेख छ । जसबाट प्रजातन्त्रको पुर्न स्थापना पछि थुप्रै पत्रिकाहरू प्रकाशित भए । सवै पत्रिकाहरु व्यवसायिक भएर समाजिक उत्तरदायित्वको भावना वोक्दै अगाडि वढ्न थालेका छन् । जसको फलश्वरुप नेपाली पत्रकारिताको जगतमा कान्तिपुर, काठमाडौ पोष्ट, हिमालय टाइम्स, नेपाल समाचार पत्र, स्पेसटाइम,राजधानी, स्पेस टूडे, हिमालयन टाइम्स का साथै वेलुकी र विहान प्रकाशित हुनै थुप्रै पत्रिकाहरू निरन्तर प्रकाशित भइरहेका छन ।
भ्खयगितष्यल या वयगचलबष्किm
पत्रकारिता विकास हुदा हुदै आजको स्थितिमा आइपुग्न विभिन्न चरणहरु पार गरेर सघर्ष गर्दै विभिन्न मान्यता तथा आधारहरूलाई अघि सार्दै पार गरेको चरणलाई अध्ययन गर्दा भखयगितष्यल या वयगचलबष्किm को अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ । मानव जातिको उत्पत्ती हुदा जव उसले कुनै घटनाबारे चाख राख्न थाल्यो तव विभिन्न कुराहरूको आविस्कार हुन थाल्यो । तव विभिन्न कुराहरूको आविस्कार हुनथाल्यो । आफूलाई आइपरेको समस्या उसले आफ्नो संकेत वोली वा अन्य किसिमले व्यक्त गरेर समाधानको उपाय अपनाउन थाल्यो । सांकेतिक चरणको युग पार गर्दै शव्द उच्चारण र वोलीलाई लिखितम वनाउने चरण सम्म पुग्न मानिसलाई वर्षौ वर्ष लाग्यो । लिखित रुपलाई परिस्कार गर्दै विभिन्न लिपिहरूको विकास भयो । त्यसपछि त्यसै लिपिलाई आधार वनाएर विभिन्न काठका कलम एवं रुखका पात निचोरेर वनाएका मसी प्रयोग गरेर ग्रन्थहरू लेखिन थाले । यसैबाट आम संचारको विकास क्रम शुरु भएको मानिन्छ । यसपछि मानिसहरूले ती ग्रन्थहरू एकै पटक धेरैवटा छाप्ने प्रयासमा लागे । फलश्वरुप विभिन्न काठका व्लकहरु वनाइ छापाको सुरुवात भयो । त्यसैलाई परिस्कृत गर्दै मानिसहरूले फलामे प्रेस हुदै अफसेट प्रेसको प्रयोग गर्न थाले । यसै क्रममा विद्युतीय संचारका माध्यमहरूको विकास भयो । रेडियो टेलिभिजन, इन्टरनेट जस्ता सुविधाहरू देखा परे । पत्रकारिताको विकास क्रमलाई यसरी ५ भागमा विभाजन गरिएको छ ।
१ विजारोपण इसापूर्व चौथो शताव्दी देखि इपू ५९ सम्म
२ प्रारम्भिक पत्रकारिता इपू ५९ देखि १४५०
३ मध्यकालीन पत्रकारिता १४५० देखि १८३० सम्म
४ आधुनिक पत्रकारिता १८३० देखि १९६० सम्म
५ अत्याधुनिक पत्रकारिता १९६० देखि यता
विजारोपण
एफेन्समा अटोलियस भन्ने मान्छेले कराएर समाचारहरू भन्दै हिड्ने गरेको पाइएको छ । आधिकारिकताको आधारमा यो नै पत्रकारिताको विजारोपण हो । यतिखेर नेपालमा ढुंगामा सिलालेख राख्ने प्रचलन थियो ।
प्रारम्भिक पत्रकारिता
इशापूर्व ६९ तिर रोमका राजा जुलियस सिजरको पालामा एक्टा ड्रयुना नामक हस्त लिखित पत्रिका चोक चोकमा टास्ने चलन थियो । छैटौ शताव्दीमा चीनमा पहिलो पटक छापा प्रविधिबाट त्सिगपाओ मासिक प्राशित भयो । ६१८ मा चीनले हस्त लिखित पेकिंग गजेट निकालेको छ । तुंग शासकहरूको समयमा निस्किएको यो गजेट उनीहरूको शासनकाल संगै ९०५ मा अन्त्य भयो । सन् ७८७ मा जापानमा व्लक प्रिन्टबाट डायमण्ड सुत्र पुस्तक प्रकाशित भयो । पि सेंग भन्ने व्यक्तिले सन् १०४५ देखि ६० ताका माटाको चिनीया अक्षरको लिपिमा व्लक प्रिन्टको आविस्कार गरे ।
मध्यकालीन पत्रकारिता
सन् १४५० ताका जमर्नी नगरिक गुटेन वर्गले २६ वटा अंग्रेजी अक्षर भएको धष्लभ उचभकक को आविस्कार गरे । यसमा सिसाको साचोहरू फेर्न सकिने र रक्सी वनाउनका लागि अंगुर निर्चोने यन्त्रलाई रुपान्तर गरी मुद्रण गर्ने काममा प्रयोग गरे । १४५६ मा उनले ३०० थान वाइवल छापे । यसै समयमा भेनिस निकोलस जेनसनले समा प्रविधिको अक्षर निर्माण गरे । जसलाई लोअर केस तथा इटालिक लिपी भन्न थालियो । विलियमा क्यास्टनले सन् १४७६ तिर वेलायतको लंडनमा रहेको मिनिस्टरबाट मुद्रणको काम सुरु गरे । जसबाट उनले १०० वटा धार्मिक किताव छापे । यो ल्याटिनबाट अंग्रेजीमा उल्था गरेर छापिएको थियो । सन् १५५६ मा भेनिस सरकारले नोजियो स्कूले पत्रिका प्रकाशित गर्यो । सन् १६८८ तिर वेलायतमा वटरद्धारा प्रकाशित ध्भभथि लभधक प्रकशित भयो । आधुनिक पत्रकारिताको प्रतिनिधित्व गर्न यो पत्रिका सफल छ । १७०१ म वेलायतको ल्यचधष्अज उयकत साप्ताहिक प्रकाशित भयो । यसले पनि पत्रकारितालाई नौलो मोडतिर धकेल्यो । बेलायतमा ११ मार्च १७०२ मा डेली कुरान्ट नामक पहिलो दैनिक पत्रिका प्रकशित भयो । त्यस्तै सन् १७०४ मा डानियल डेफोले च्भखष्भध साप्ताहिकको प्रकाशन सुरू गरे । सन् १७११ तिर व्हिग पार्टीको सरकार र ड्युक अफ मार्लवोरोले एक युद्धमा गरेको आचरणलाई लिएर जनाथम स्विफ्टले आलोचना गरी लेखेको लेख १० हजार प्रति दुई महिनामा नै विक्री भयो । सन १७१२ मा वेलायत सरकारले समाचार पत्रको बिक्रिमा प्रतिथान ४ पेन्स कर वा टिकट दस्तुर तिर्ने नियम लगायो । वेलायतबाट १७०५ मा भ्मष्लदगचनज भखभलष्लन अयगचबलत पत्रिका वेलुका तिर प्रकाशित हुन थाल्यो ।
सन् १७८० देखि १८३० सम्म अमेरिकामा एचबतष्कm उचभकक देखापर्यो । यसमा ँभमभचबष्कित र बलतष् ाभमतचबष्कित प्रेस गरी दुई भागमा पत्रकारिता देखा पर्यो । गजेट अफ दी यूएस ले ँभमभचबष्कित को पक्ष लियो भने नेशनल गजेटले बलतषभमभचबष्कित को पक्षमा वकालत गर्यो । त्यस्तै अमेरिकामा चभम ष्लमष्बल को ठाउमा अमेरिकनहरूले पिट्सवर्गन गजेट संचालन गरे । हाल यो उयकत नबशभततभ को नाममा प्रख्यात छ । १८ औ शताव्दीको अन्त्यतिर देखि १९ ओ शताव्दीको पूर्वाद्धमा फलामे प्रेस देखि वास्फ चलित प्रेसको आविस्कार भएको छ । १ जनावरी १७८५ मा जोन वाल्टर पहिलाले डेली युनिर्भसल रजिस्टर प्रकाशित गरे । यो पत्रिका पछि गएर दी टाइम्स मा नामाकारण हुन गयो । सन् १८२७ मा टाइम्सकै काम गर्ने कालिगढहरूको प्रयासमा मुद्रण यन्त्रमा सुधार गरी एक घण्टामा ४००० प्रति छाप्न सकिने सम्भव भयो । यसै समयमा औद्योगिक क्रान्ति भयो । सन् १८३० मा वेन्डीलेसनले अत्याधुनिक प्रेस मार्फत ३०००० हजार क्गल नामक पत्रिका छाप्न थाले । मध्यकालमा पत्रपत्रिकाहरूमा बिथ यगत पनि तयार गरिन थाल्यो । यसरी मध्य कालले पत्रकारितालाई अगाडि वढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो ।
आधुनिक पत्रकारिता
सन् १८३० देखि १९६० बीचको अवस्थालाई पत्रकारिताको आधुनिक युग भनिन्छ । यस अवधिमा विश्वभरी नै आधुनिक प्रविधिबाट पत्रपत्रिकाहरू निस्कन थाले । विश्वभरी सूचना प्रकाशित वा प्रशारित गर्न होडवाजी नै चल्यो । यस समयमा विशेषगरी बेलायत अमेरिका जस्ता विकसित राष्ट्रहरूले पत्रकारिताको क्षेत्रमा धेरै विकास गरे । सन् १८३३ मा द्यभल म्बथ ले अमेरिकामा त्जभ ल्भध थबचप क्गल नामक पत्रिका प्रकाशित गरे । यतिखेर न्यूयोर्कमा ५ वटा दैनिक पत्रिकाहरू प्रकाशित थिए । त्यतिखेर द्यष्ल म्बथ ले सात सेन्ट पर्ने पत्रिका १ सेन्टमा नै विक्री गरे । उनको नीति अनुसार सस्तोमा धेरै पाठक पाउनु नै हो । यो नीतिका कारण उनले एक अंकको पत्रिका ३० हजार सम्म विक्री गर्न सके । यसका कारण अखवार किन्न नसक्ने वर्ग पनि अखवार तिर मोहित भयो । १८३५ देखि अमेरिकामा अचष्mभ चभउयचतष्लन को शुरुवात भयो । यस अवधिमा निस्केका मध्ये ल्भध थ्बचप त्चष्दगलभ उल्लेख्य स्थान रहेको छ । यो पत्रिकाको मोल २ सेन्ट थियो । यसमा सम्पादकीय, लेख र साप्ताहिक परिशिष्ट आदि राम्रो प्रस्तुतिकरण सहित प्रकाशित भए । फलश्वरुप यो पत्रिकाको वितरण ७७००० पुग्यो । वाइवल पछि धेरैले पढ्ने पत्रिकाको रुपमा यो रहनसक्यो । च्बथmयलम ले पत्रकारितामा परराष्ट्र र वैदेशिक मामिलाका वारेमा लेखनको शुरुवात गरे । प्यभलष्लन ले आविस्कार गरेको सिलिण्डर प्रेस प्रविधिबाट छाप्ने काम ज्यभच अयmउबलथ ले गरे । यसपछि प्रतिघन्टा १२ हजारप्रति छाप्ने प्रेस प्राय सवैले प्रयोग गर्न थाले । १८३० पछि वेलायतमा रेल वे सेवा संचालन भयो र पत्रपत्रिकाहरू टाढा टाढा पनि पुग्न थाले । १८४० मा विद्युतीय टेलिग्राफको आविस्कारबाट पछिल्ला खवरहरू तत्काल प्रकाशन कक्षमा पुर्याउन सकिने भयो । सन् १८५० मा पेरिस, वार्लिन र व्रसेल्स बीच टेलिग्राफ लाइन तानियो भने १८५१ म वेलायतको डोमर र फ्रान्सको कैलेबीच समुन्द्र मुनी तार विछ्याइयो । सन् १८३५ मा पेरिसमा कार्यालय खोलेर चाल्र्स आवाले समाचार संस्थाको शुरुवात गरे । पछि यो बीचमा बन्द भएर १८४५ मा पुराना कर्मचारी र पत्रकारहरू मिली ब्वभलअथ ँचबलअभ एचभकक ९ ब्ँए ० को नामले समाचार संस्थामा परिणत भयो । जर्मनीमा परेवा हुलाक बाट समाचारहरू आदानप्रदान गरेर ग्राहकहरूलाई सेवा उपलव्ध गराउने व्यवसायी मल जुलियस रोयटरले सन् १८५१ म लण्डनमा कार्यालय खोलेर रोयटर संस्थाको स्थापना गरे । त्यस्तै १८४९ मा न्यूयोर्कका ६ वटा समाचारपत्रहरूको अग्रसरतामा एसोसिएटेड प्रेस अफ न्यूयोर्क समाचार संस्थाको स्थापना भयो ।
यसै समयमा सन् १८५० तिर जंगबहादुरले बेलायतबाट गिद्धे प्रेस ल्याएका थिए । जंगबहादुरको निर्देशनमा सन् १८७२ मा मोक्षसिद्ध नामको प्रथम पुस्तक छापियो । सन् १८९० तिर भ्।ध्। क्अचष्उउक ले अभिखभच बिलम उयकत पत्रिका प्रकाशित गरी विज्ञापन रहित पत्रिका छाप्नुपर्छ भन्ने मान्यता अगाडि ल्याए । तर उनको पत्रिका सफल भएन । सन् १८७० ताका अमेरिकामा ल्भध व्यगचलबष्किm को अवधारण अगाडि ल्याइयो । यसै समयमा अमेरिकाले विस्तारको नीति अनुरुप नया परराष्ट नीति ल्यायो । जसको कारण अमेरिकाको स्पेनसंग झगडा भयो जससलाई इतिहासमा क्उभलष्कज ध्बच भनिन्छ । त्यस्तै अमेरिकामा यसै समयमा गोरा कालाको संघर्ष चर्कियो । फलश्वरुप ऋष्खष् िध्बच भयो । यसै गृह युद्धमा अव्राहम लिंकनले नेतृत्व गरे । यो अवस्थामा पत्रकारिताको नया शुरुवात भयो । ल्भध व्यगचलबष्किm का केही विशेषताहरू
१) निश्पक्षरुपले समाचार संकलन र लेखन गर्ने काम नै प्रेसको प्रमुख काम हो भन्ने मान्यता राख्ने पत्रकारिता नै नया पत्रकारिता हो ।
२) दलीय भावको दवावबाट मुक्त भई स्वतन्त्र अभिव्यक्ति वा अभिमत प्रदान गर्नु नया पत्रकारिताको मान्यता हो ।
३) संकीय र सुनियोजित तरिकाबाट पत्रकारिता गरेमा जनता वा समूदायको हित र संरक्षण गर्न सकिन्छ भन्ने दृढ विश्वास गर्ने पत्रकारिता नै नया पत्रकारिता भनिन्छ यसलाई संघर्षशील पत्रकारिता पनि भनिन्छ ।
४) सही विषयवस्तुको चयन र रोचक लेखन शैलीबाट प्रकाशित सामाग्री प्रति पाठकको अचुक ध्यान आर्कषण गरी जनप्रिय हुने पत्रकारिता नै नया पत्रकारिता हो ।
५) नया प्रविधिको प्रयोग गरी अखवारका सामाग्रीलाई आर्कषक ढंगले साजसज्जा गरी पढनीय बनाउनु पनि नया पत्रकारिता हो ।
६) जटिल संस्थाको रुपमा विकास भइरहेको दैनिक अखवारलाई व्यक्तिवादी प्रभावबाट मुक्त राख्न नै नया प्रविधिको एंव पत्रकारिताको लक्षण हो ।
सन् १८७८ मा अमेरिकामा तीनवटा नेतृत्व गर्ने व्यक्तिहरू द्यभलभततभ, न्यभभभिथ बलम च्बथलयलम को मृत्यु भइसकेको थियो । यस समयमा जोसेप पुलित्जर, विलियम हर्ट र वोहस जस्ता पत्रकारहरू आफ्नो आफ्नो पत्रिमा मार्फत कडा प्रतिस्पर्धामा उत्रिएका थिए । यस क्रममा जोसेप पुलित्जरले उनको पत्रिका न्यूयोर्क टाइमबाट सन् १८९५ मा आफ्नो प्रतिस्पर्धी विलियम हर्टलाई जित्नका लागि थ्भिियध वयगचलबष्किm को शुरुवात गरे । यसको नामाकरण थभिियध पष्म नामक कार्टुन चित्रबाट हुन गयो । यहा“ बच्चाले पहेलो कमीज पहिरन गरेको तस्वीर प्रतिवन्धित थियो । पीत पत्रकारितामा आक्रमक शैली, अन्वेषणात्मक पद्धती, ठूला आर्कषक शीर्षक, प्रशस्त फोटो, चित्र र सनसनी, अतिरंजित लेखको संगालो अत्याधिक मात्रामा प्रयोग गरिन्छ । थभिियध वयगचलबष्किm को विकृति समाजमा व्यापकरुपले देखा पर्न थाल्यो । पीत पत्रकारिताकै प्रभावले गर्दा स्पेन र अमेरिकाबीच फाटो बढ्यो । यसमा पक्ष विपक्षमा समाचारपत्रहरू देखापरे । जसमा मूल्य घटाउने, विक्री वढाएर समाचारलाई बढी सनसनी फैलाउने काम भयो । यसरी थ्भिियध वयगचलबष्किm व्यापकता पाउदै गयो । यसको व्यापक प्रभाव पछि पाठक पनि यसवाट वाक्क भए । फलश्वरुप व्बशश वयगचलबष्किm को शुरुवात भयो । वेलायतमा म्बष्थि mष्चचयच, म्बष्थि भ्हउयचल आदिले पीत पत्रकारितालाई छोड्दै व्बशश व्यगचलबष्किm लाई अपनाउन थाले । व्बश्श् पत्रकारिताको विशेषता फोटोलाई बढी प्रयोग गर्ने, छापा अक्षरलाई परिर्वतन गरेरे आर्कषकरुपले दिनु थियो । यो प्राय सन् १९३० सम्म चल्यो । यतिखेर सम्म पत्रपत्रिकाको वितरण व्यापक भइसकेको थियो । सन् १८९२ मा पीत पत्रकारिता समयमा लण्डनबाट प्रकाशित ब्लकधभच पत्रिकाले विश्व भर आफ्नो विक्री वितरण १० लाख पुर्यायो । सन् १९०१ म गोरखापत्र साप्ताहिकको रुपमा नेपालमा पहिलोपटक साप्ताहिक १ हजार प्रति प्रकाशित गर्न थाल्यो । ज्भबचअ ले ःष्चचयच मार्फत व्बशश पत्रकारिता शुरु गर्दा यसको विक्री वितरण १३ लाख पुग्यो । सन् १९३० तिर व्बशश पत्रकारिता को अािथका मन्दिका कारण यसको अन्त्य भयो । यस पछि क्ष्लतभचउचबतबतष्खभ वयगचलबष्किm को युग आयो । यसै समयमा मार्कोनीले सन् १८९७ मा रेडियोको अविस्कार गरिसकेका थिए । सन् १९२३ को फेव्रुअरी महिनामा व्रिटिस व्रोडकास्टिं कम्पनीले लण्डनबाट नियमित समाचार सेवा प्रशारण गर्यो । यसै क्रममा सन् १९२५ मा अमेरिकाले त्। ख्। प्रशारण शुरु गर्यो । यसरी आधुनिक पत्रकारितामा विश्वभरी विद्युतीय एवं छापाहरू निक्कै विकसितरुपमा देखा परे ।
अत्याधुनिक पत्रकारिता
सन् १९६० यता विश्वभर कम्प्यूटरको आविस्कार भइसकेको थियो त्यस्तै कबतभष्निजत बाट टिभि प्रशारण प्रारम्भ भयो । अत्याधुनिक रोटरी प्रेस, वेभ अफसेट प्रेस देखा परे । एउटै पत्रिका पनि विभिन्न स्थानबाट एउटै समयमा प्रकाशित हुन थाले । १९८० तिर इमेल र इन्टरनेटको शुरुवात भयो । यसले विश्वलाई नै न्यिखभ िख्ष्ििबनभ का रुपमा परिर्वतन गर्यो । आधुनिक पत्रकारिताको समयमा वेलायतमा त्तगबष्तिथ उचभकक र उयउगबिच उचभकक को रुपमा देखा पर्यो । क्गल भन्ने पत्रिकाको अष्चअगबितष्यल ४० लाख भन्दा माथि पुग्यो । आधुनिक प्रविधिको आविस्कार पछि द्यचष्तष्कज व्ःऋ मा क्ष्लतभचउचबअतष्यल वयगचलबष्किm को निक्कै mबचपभत भयो । घटना घटेको समाचार दिनुमात्र ठूलो कुरा होइन, त्यो कसरी घट्यो किन घट्यो त्यस सम्वन्धीत पक्षहरू को को हुन भनी प्रष्ट पारी खवर दिने प्रचलन बढ्यो । १९७० पछि क्ष्लतभचउचभतबतष्यल वयगचलबष्किm बाट ष्लखभकतष्नबतष्खभ वयगचलबष्किm थालनी भयो । यसको शुरुवात वेलायती नागरिक तथा हंक निवासी यालन चाक्लीले गरे । नेपालमा पनि रेडियो विस्तार भई एफ एम सेवाहरू संचालनमा आए ।
इचनबलष्नबतष्यलब िकतचगअतजचभ या ल्भधक उबउभचस च्बमष्यसत्भभिखष्कष्यलसल्भधक ब्नभलअथ बलम यतजभच mभमष्ब ष्ल ल्भउब
िनेपालमा आमसंचारका माध्यमहरूको संगठनात्मक संरचना २००७ सालमा प्रजातन्त्रको उदय भएपछि पहिले अन्तरिम शासन विधानले नेपाली प्रेसलाई इतिहासमा नै पहिलो पटक स्वतन्त्रता दियो । यही साल रेडियो नेपालको स्थापना पनि भयो । साथै पत्रिकाको प्रकाशन मुद्रण व्यवसाय पनि खुला वातावरणमा विकसित हुन पायो । २०१३ सालमा मुलुकको योजनावद्ध विकास गर्ने उद्धेश्यले प्रथम पञ्चवर्षीय योजना पनि शुरु गरियो । योजनाको शुरुवात संगै आम संचारका संस्थाहरूको विकासका लागि सरकारी दृष्टिकोण तथा नीति निर्माणको प्रक्रिया पनि गतिशील हुन थाल्यो ।
२०१५ सालमा गठित प्रेस कमिसनले संचारका माध्यम तथा पत्रपत्रिकाको विकासमा रचनात्मक सुझाव दिए पछि मुलुकमा संचार माध्यमको संगठनात्मक संरचनाको अवधारणाले सरकारको ध्यान आर्कषण गर्न थाल्यो ।
२०१७ साल पछि पनि संचार माध्यमलाई संगठनात्मक ढंगमा लैजान कुनै पहल नभएको होइन । २०१८ सालमा राष्टिय समाचार समिति, २०२७ सालमा प्रेस काउन्सिल, २०३८ सालमा सगरमाथा भू उपग्रहको पृथ्वी तलको केन्द्र र २०४२ सालमा नेपाल टेलिभिजनको स्थापनाले पञ्चायत कालमा पनि संचारका माध्यमको संगठनात्मक विकास भएको उदाहरण दिएका छन् ।
यस अवधिमा संगठनात्मक संरचनाको विकास सुदृढ गर्न रष्टिय प्रभाव तथा अठोटलाई २०२८ सालमा लागु गरिएको तीन वर्षे संचार योजनाले प्रतिनिधित्व गरेको छ भने २०३५ सालमा शाही प्रेस आयोगको नियुक्ति र त्यसबाट भएका विश्लेषण र सुझावहरूबाट निजी क्षेत्रका पत्रपत्रिकाहरू, राजनीतिक, आर्थिक, प्राविधिक, भौतिक तथा कानूनी सहयोगबाट संस्थागत रुपमा संगठित र सक्ष्ँम राष्टिय आमसंचारको संरचनामा महत्वपुर्ण अंगका रुपमा विकास हुने मार्गमा अघि बढ्न मद्धत मिलेको थियो । रेडियो प्रसारण विधि र पद्धतीलाई अधिराज्यव्यापी रुपमा सेवा प्रदान गर्न सके माध्यमकोरुपमा विकासित गर्नुपर्ने सुझाव पनि दिएको थियो । टेलिभिजन स्थापना गर्ने सम्वन्धमा अध्ययन गरी योजनावद्ध ढंगमा कार्य संचालन गर्न आवस्यक छ भनी सुझाव दिएपछि श्री ५ वीरेन्द्रबाट पनि टेलिभिजन स्थापना गर्ने निितको घोषणा भएपछि टेलिभिजनको स्थापना गरी राष्टिय संचार संगठनमा आवस्यक अंगको परिपुर्ति भएको छ । आम संचारकासंग सम्वन्ध रहने प्रेस काउन्सिल, गोरखापत्र संस्थान, राष्टिय समाचार समिति, नेपाल पत्रकार संघ, छापाखाना, दुरसंचार जस्ता निकायहरू पनि समयानुकुल सुझाव दिइ उक्त आयोगले संचार संगठनात्मक संरचनालाई सुदृढ बनाउन सहयो पुर्याएको थियो ।
२०२८ साल अघिका संचार माध्यम सम्वन्धित संगठनात्मक संरचनाका कमी कमजोरीलाई पहिचान गर्दै आम संचारको संगठनात्मक संरचनालाई योजनावद्धरुपमा सुधार गरी आधुनिक संचार संरचनामा नेपालको संचार माध्यम विकासको लागि संचारकोे नारा सहित अघि बढ्न थालेको आज ३० वर्ष भयो । ३० वर्ष अघि आम संचारका माध्यमको संगठनात्मक संरचना सूचना प्रसार मन्त्रालय अन्र्तगत सूचना, प्रसार र संस्कृति गरी तीन विभागहरू हुन्थे भने सरकारी स्वामित्मा रहेका तीन सस्थाहरू थिए जसलाई गोरखापत्र संस्थान, राष्टिय सम्वाद समिति र रत्न रेकर्डिङ् संस्थानले चिनिन्थ्यिो । सरकारी मुद्रण कार्यका लागि यस मन्त्रालय अन्र्तगत सरकारको छापाखाना थियो ।
मन्त्रालयको छुटै सचिव पद थिएन । गृह पञ्चायत मन्त्रालयको एक सचिव र्नै सूचना मन्त्रालयको पनि र तीनैवटा सस्थानको अध्यक्षको पद पनि सोही सचिवको हुन्थ्यो । विभागीय महानिर्देशकको पद पनि थिएन । प्रशासन, प्रकाशन, देशी र विदेशी पत्रपत्रिकाहरू सम्वन्धी काम गर्ने चार सह सचिव हुन्थे । प्रसारण विभागको मातहतमा रेडियो नेपाल संचालित हुन्थ्यो । सूचना विभागले छापाखाना, प्रकाशन, चलचित्र,रा स स, गोरखापत्र संस्थान आदि पत्रकारितको विकास सम्वन्धी काम हेर्थे । संस्कृति विभागले सांस्कृतिक कार्यक्रमको प्रर्दशन, अन्वेषण एवं प्रकाशनको काम गर्दथ्यो । राससले अधिराज्य भरी समाचार वितरण गर्न पूर्ण अधिकार पाएको थियो । यसका सम्पूर्ण काम वोर्डबाट सन्चालित हुन्थ्यो । गोरखापत्र संस्थान आफ्नो ठाउमा थिएन तर सरकारको छापाखानाको भवनमा संचालित हुन्थ्यो । यसले गोरखापत्र दैनिक, त्जभ च्ष्कष्लन ल्भउब,ि त्जभ ल्भउबभिकभ एभचउभअतयल पाक्षिक र मधुपर्क मासिक छाप्ने गर्दथ्यो । सरकारका छापाखानाले यी प्रकाशन छाप्थे भने यो छापाखानाले सरकारी मुद्रणहरूको सम्पूर्ण काम पनि गर्दथ्यो ।
वर्तमान संरचना
सूचना तथा प्रसार मन्त्रालयको खास काम संचार भएको हुनाले यस मन्त्रालयको नाम संचार मन्त्रालय हुनुपर्ने सुझाव दिएको हुनाले सूचना तथा संचार मन्त्रालय भनी नाम बदलियो । २०२८ सालको संचार योजनाले प्रस्तुत गरेको प्रस्तावित संगठनात्मक ढा“चा सरकारबाट पारित भई लागु भएपछि आजको सार्वजनिक संचार माध्यमहरू त्यही ढा“चामा संगठित भएका छन् । आज संचार मन्त्रालयको मातहतमा विभिन्न संचार माध्यमहरूका बीच आवस्यक समन्वय राख्न समन्वय परिषदको व्यवस्था गरिएको छ ।
यस योजनाले संचार सम्वन्धी वेग्लावेग्लै मन्त्रालयहरूको मातहतमा रहेको हुलाक, दुर संचार सेवालाई पनि संचार मन्त्रालयको परिधिभित्र रेखदेख तथा नियन्त्रण राख्न उपयुक्त हुने सुझाव दिएपछि आज ती दुवै सेवाहरू पनि संचार मन्त्रालयको मातहतमा रहेका छन् ।
यस योजनाले संचार मन्त्रालय सूचना विभाग, प्रसार विभाग, हुलाक सेवा विभाग, श्री ५ को सरकारको छापाखाना, प्रेस काउन्सिलका सम्वन्धमा प्रष्ट शव्दमा छुट्टा छुट्टै उद्धेश्य, नीति, योजना, संगठन उल्लेख गरी ती विभागहरू व्यवस्थित छन् ।
नेपालमा सामाजिक एवं शैक्षिक जागरण अविकसित भएको हुदा जनताको आधारभूत आवस्यकताको पूर्ति गर्ने जिम्मेवारी पनि सरकारकै विकास कार्य प्रमुखतामा पर्दछ । तर, पूर्ण सरकारी प्रशासन यन्त्रद्धारा यस्ता काम सम्भव नहुने हुनाले सो आवस्यकताको पूर्तिका लागि अर्ध सरकारी संस्थानहरूको व्यवस्था गरी मुलुकमा सुव्यवस्थित अखवारहरूको प्रकाशन, राष्टिय गीतहरूको रेर्कड उत्पादन गर्ने र लोक संस्कृतिको संरक्षण र सम्बद्र्धन गर्न संस्थानहरूको गठन गरी संचार माध्यमहरूको संचालन गर्न सुझाव भए अनुसार आज उक्त सूचना तथा मनोरंजनका माध्यमहरू संस्थानको संरचनामा वयवस्थित गरिएको छ । यस्ता संसाथनहरूको कार्य सिंचालन गदर्न आवस्यक पर्ने निित निर्देशन एवं नियन्त्रण अदिमा सम्पूर्ण अधिकार संचालक समितिमा रहने गर्छ । गोरखापत्र संस्थान,सास्कृतिक संस्तथनर रत्न रेकर्डिङ संस्थान आज नेपाल टेलिभिजन संस्थानमा विलिन भइसकेका छन् ।
यस्तै संस्थानहरूको संरचनाको परिधिमा दुर संचार सेवा, शाही नेपाल चलचित्र सेवा( आज यो सेवा विघटन भई चलचित्र विकास वोर्ड भएको छ । ) पनि संगठित भएका थिए । २०३८ सालमा श्री ५ वीरेन्द्रमा चढाएको शाही प्रेस आयोगको प्रतिवेदन कार्यन्वयन हुने क्रममा नेपालमा आम संचारका माध्यमहरूमा २०२८ सालदेखि एक दशकको प्रगति तथा विफलताका आधारमा संचार माध्यमहरूका निकायहरूमा केही नीतिगत तथा संगठनात्मक सुधारहरू भए ।
२०३८ देखि यता अर्को दशकमा देशमा वहुदलीय राजनिितक व्यवस्थाको पुर्नवहाली पछि आम संचरका माध्यमहरूको संगठनात्मक ढाचामा परिर्वतन गरी ढाचामा परेका सम्पूर्ण विभाग, समिति एवं संस्थानहरूको संरचनालार्य यथार्थमा गति दिशा दिन नया संचार नीति २०४९ र नया पञ्च वर्षिय योजनाले विकासका नीतिहरू घोषित भएपछि वर्तमान संचार माध्यमका संगठनात्मक संरचनाको स्वरूपलाई संलग्न तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ । उक्त नीति अनुसार संचार मन्त्रालयको नाम पनि सूधार गरी सूचना तथा संचार मन्त्रालय राखिएको छ । २०५९ मा आएर दीर्घकालीन सञ्चार नीति समेत तय भइसकेको छ ।
वर्तमान नीति अनुसार सरकार एवं मन्त्रालयका प्रवक्ता र प्रेसबीच सम्पर्क कायम गराउन सूचनालाई संयोजन निकायको रुपमा पनि संगठित गरिएको छ । आधुनिक संचार उपकारणहरू सम्पन्न संचार केन्द्रहरूको ( हाल पा“च केन्द्रहरू अविकसित रुपमा संचालित छन् ।) स्थापना गरी संचार माध्यमलाई संगठनात्मक ढाचामा पार्ने नीति लागु भइरहेको छ । राष्टिय सूचना केन्द्रको ढाचामा एउटा एकाई सूचना विभागमा स्थापना गर्ने नीति पनि कार्यन्वयन भइरहेको छ ।
सूचना विभाग, प्रेस काउन्सिल, नेपाल पत्रकार महासंघ कार्यालयहरु एकै स्थानबाट संचालन गर्दा सूचना प्रवाह प्रभावकारी हुने कुरालाई स्विकार गर्दै सरकारले संचार ग्रामको अवधारणलाई आत्मसाथ गरेको छ । नवौ पञ्च वर्षिय योजनाले सूचनाविभागको क्षमता वृद्धि गर्दै क्षेत्रीय संचार केन्द्रहरू सवै निकायसंग आवद्ध तुल्याउने र यस विभाग र सार्क मुलुकका सूचना विभागबीच, सूचना आदान प्रदान प्रणली स्थापना गर्ने अवधारण लाई मान्यत दिदै संचार ग्राम त्यसमा संगठित हुने सूचना विभागलाई सरकारको सूचना प्रवाहित गर्ने केन्द्रिय निकायको रुपमा विकास गर्ने कार्यको नीतिको तर्जुमा पनि गरेको छ ।
निजी क्षेत्रमा आमसंचार माध्यम
निजी क्षेत्रमा पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशन लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको प्राराम्भ २००७ सालमा भएपछि हुन थालकेको हो । त्यस नीतिबाट यस मूलुकमा स्वतन्त्र व्यवसायिक पत्रकारिताको विजारोपण भएकोे हो । यस किसिमको विजारोपाणबाट स्वतन्त्र पत्रपत्रिकाहरू अभूतपूर्व रुपमा प्रकाशित हुन थालेपछि पत्रपत्रिका माथि सरकारी नियन्त्रणको व्यवस्था पनि त्यत्तिकै सख्त किसिमले हुदै गयो । यसरी २००७ सालसम्म राजनीतिक अस्थिरता, आर्थिक दुर्वलता र समाजिक अर्ध चेतनाको अवस्थालाई पार गर्दै निजी संचारका माध्यमहरू पनि अव्यवस्थित र विना मूल उद्धेस्य र साधनविना अघि बढ्न खोजीरह्यो । २०२८ सालमा सरकारी तथा अर्ध सरकारी संचार माध्यमहरूलाई व्यवस्थि तगर्ने योजना आयो भने २०३८ मा पत्रकारिता क्षेत्रको समस्यम केलाउनेर समाधानका लागि सुझाव दिने जिम्मा लिएको शाही प्रेस आयोगको गठन भयो । यस आयोगले प्रेस काउन्सिल, नेपाल पत्रकार संघ, रासस, तथा निजी क्षेत्रका पत्रपत्रिकहरूको संगठनात्मक स्थिति र सहुलियत सुविधा आदि वारेमा विविध पक्षहरूमा सकारात्मक सुझाव दियो । फलश्वरुप निजी क्षेत्रका पत्रपत्रिकाहरूको विकास र संगठनात्मक सुदृढिकरणमा केही परिर्वतन आउनथाल्यो । २०३७ को जनमत संग्रह पछि आएको वाक तथा प्रकाशन स्वतन्त्रता एैनले कानूनी हक तथा उपचारको हकमा उदारताको वातावरण ल्यायो । र, पत्रपत्रिकाहरूको दर्तामा व्यापकता आउने क्रम शुरु भयो ।
टिम वर्कमा संगठित भई समाचार माध्यमहरूको निजी संरचना पनि शुरु भयो । साथै मिसन पत्रकारिताको निजी क्षेत्रका पत्रकारहरू संगठित भए । वुद्धिजीविहरूले निजी पत्रपत्रिकाहरूलाई संगठित हुनमा साथ दिए । मोफसलका पत्रपत्रिकाहरू पनि संख्यात्मक र गुणात्मक रुपले विकसित हुन थाले । एक दशक सम्म नेपाली पत्रपत्रिकाहरू सेन्सर, गिरफ्तार, यातना र मुद्धाको सामना गर्दै २०४६ सालको जन आन्दोलनको पक्षमा संगठित भई प्रजातन्त्रको पुर्नवाहलीमा योगदान दिए । आज निजी क्षेत्रको पत्रकारिता व्यवसायिक रुपमा अगाडि बढेको छ । पत्रकारिता आम संचारका माध्यम तथा प्रकाशन व्यवसाय उद्योगका रुपमा संगठित हुन थालेको छ । यसो हुदा निजी क्षेत्रका संचार माध्यमहरू आधुनिक संगठन तथा व्यवसायीक सिद्धान्तबाट प्रभावित भई पूजी, प्रशासन, श्रम र प्रविधिको एकिकृत संरचनामा संगठनात्मक ढाचामा जाने प्रयत्नमा लागेको छ । समाचार संकलन व्यवस्था पनि स्वदेशी वा विदेशी सम्वाद समितिहरू मात्र भएको अवस्थामा वर्तमान निजी मुद्रित ओसार्ने माध्यमहरू छैनन । सवै जसो राष्टिय अखवारहरूले आफ्नै सम्वाददाताहरूलाई समाचार संकलन गर्ने व्यवस्था मिलाएका छन् ।
वर्तमान संविधानिक व्यवस्था अन्र्तगत पत्रकारहरूले प्रेस स्वतन्त्रतालाई मौलिक हककोरुपमा उपभोग गरिरहेका छन् भने सूचना प्राप्त गर्ने वा दिने मौलिक अधिकार पनि २०४७ को संविधानले प्रत्याभूत गरेको छ । निजी क्षेत्रका संचार माध्यमहरू सांगठनिक रुपले सुदृढ र गतिशील हुनका लागि नया प्रेस ऐन नियमहरूको तर्जुम सहि कार्यान्वयन हुने अपेक्ष्ाँ पनि गरिएको छ । २०४९ सालमा घोषणा गरिएको नया संचार नीतिले संचार माध्यमको व्यवसायमा निजी क्षेत्रले के आधारमा लगानी गर्न सक्छन सो को स्पष्ट गरी त्यस आधारमा लगनी गर्न सक्छन् सो स्पष्ट गरी त्यस पूजी प्रवाहित गर्ने मार्ग खुला गरिएको छ । शाही डेनिस सरकारको सहयोगमा एक करोड रुपैयाको प्रारम्भिक पूजी स्थापित गरी मिडिया विकास कोषबाट राजधानी वाहिरका पत्रपत्रिकाहरू तथा विद्युतिय संचार माध्यम समेतलाई बढी प्रभावकारी ढाचामा संगठित भई सञ्चालन हुन सक्ने स्थितिको सिर्जना भएको छ ।
निजी क्षेत्रका विद्युतीय माध्यमको नया संरचना
विद्युतीय माध्यमको प्रजातान्त्रिकारण गर्ने प्रशारण ऐन २०४९ तथा प्रशारण नियमावली २०५२ र २०४९ मा राष्टिय संचार नीति पनि लागू भएपछि प्रशारण क्षेत्रमा सरकारी एकाधिकार तथा नियन्त्रण गुञ्जायस कम रहने अवस्था छ । २०५२ साल रेडियो नेपालले काठमाडौ उपत्यकामा एफ एम व्याण्डबाट पनि प्रसारण शुरु भएको थियो । यस किसिमको व्याण्ड अधिराज्यका ठुलो जनघनत्व भएका शहरहरूमा विस्तार गर्ने कार्यक्रम छ । २०५४ मा ँ।m व्याण्डमा आधारित रेडियो सगरमाथा लाई स्वतन्त्र रेडियोको रुपमा सामुदायिक विषयलाई बढी जोड दिने कार्यक्रम प्रसारण गर्ने इजाजत प्रदान गरी दक्षिण एसिया कै पहिलो स्वतन्त्र एफ. एम. स्टेशन स्थापना भयो । हाल सम्म अधिराज्यभर २५ वटा एफ एम रेडियो संचालन गर्ने अनुमति पाइसकेका छन् । जसमद्धे काठमाडौ उपत्यकामा ८ वटा र वाकी उपत्यका वाहिर संचालनको तयारीमा र केही संचालित पनि भइरहेका छन् । २०५७ चैत्र मसान्त सम्म नेपाल अधिराज्भर दर्ता भएका पत्रपत्रिकाको संख्या दैनिक १९३, अर्ध साप्ताहिक ९, साप्ताहिक १००८ गरी २८७० वटा रहेका छन् ।
भ्खयगितष्यल या चबमष्य धष्तज चभाभचभलअभ तय ल्भउब
िरेडियो प्रशारणका चर्चा गर्दा यसको आविस्कारको लागि भएका प्रयासहरू र विश्व मानव समुदायका लागि आफ्नो श्रम समय र योग्यताद्धारा योगदान पुर्याउने वैज्ञानिकहरू बारे उल्लेख गर्नु आवस्यक छ । विभिन्न चरणहरू पार गरेर नै रेडियो आजको अवस्थामा आइपुगेको छ ।
१ रेडियोको उत्पत्तीको क्षेत्रमा सर्वप्रथम सन् १८४४ बाट १८५८ सम्मको अवधिमा अमेरिकाले ब्तबिलतष्अ अबदभि तभभिनचबउज को आविस्कार गर्यो ।
२ सन् १८६० मा स्कटल्याण्डका भौतिकशास्त्री जेम्स सी माक्वेलले ब्रम्हाण्डमा विद्युतीय चुम्वक अर्थात रेडियो तरंगहरूले काम गरिरहेको सम्वन्धमा अनुसन्धान गरे ।
३ सन् १८६१ म अमेरिकाले १ सेकेण्डमा mभककबनभ उबकक हुने तार पत्ता लगायो ।
४ सन् १८७६ मा अलेक्जेण्डरले तारबाट मानिसको श्वर टाढा टाढा सम्म पास हुने द्यभिि तभभिउजयलभ पत्ता लगाए । जुन आविस्कारबाट युरोप र अमेरिकाभरी ठूलो हलचल मच्चियो ।
५ इटालिका वैज्ञानिक न्गष्भियिm ःबचअयलष् (ग्युलिल्मो मार्कोनी ) जसले सन् १८९५ मा पहिलो पटक वेतारको खवर एक ठाउबाट अर्को ठाउमा पढाउने र खवर प्राप्त गर्ने चमत्कारीपूर्ण काम गरे । जसलाई रेडियोको प्रथम अविस्कार मानिन्छ । मार्कोनीले सन् १८९९ सम्मका इंलिस च्यानलको दुवै किनारमा वेतारका संकेतहरू ओहर दोहर गराउन सक्षम भए ।
६ सन् १९०६ मा अमेरिकाका ीभभ मभ ायचभकत ले ाष्बिmभलत उबकिकत र नष्चम सहितको बmउषिष्भच को आविस्कार गरेका थिए । जसबाट पहिलो पटक वायु मण्डलको मार्गबाट रेडियोद्धारा टेलिग्राफ संकेतहरू प्रशारण गरेका थिए ।
७ सन् १९०६ मा अमेरिकाको मासायुसेट्स राज्यको ब्राण्ट रक (द्यचबलत च्यअप) बाट रेगिनाल्ड ए फेसेन्डेन (च्भनष्लबमि ब् ाभककभलमष्यल) व्यक्तिले रेडियो मार्फत आफ्नो अवाज पहिलो पटक प्रसार गरे ।
पहिलो पटक एक जहाजबाट अर्को जहाजसम्म र जहाजबाट समुन्द्री किनारमा वेतारको संचार ९ीभभिनचबउजष्अ अयmmगलष्अबतष्यल० गर्ने काममा रेडियोको प्रयोग भएको थियो । यस माध्यमलाई अमेरिकनहरूले सन् १९१२ मा आएर रेडियो भन्न थाले । त्यस्तै अमेरिकीहरूले आफ्ना जंगी जहाजहरूलाई रेडियो मार्फत आदेश दिने कामलाई द्यचयबमअबकत भन्न थालेका हुन ।
सन् १९०९ मा अमेरिकाको सान जोसेमा पहिलो रेडियो स्टेशनको स्थापना भयो ।
· सन् १९२० नोभेम्वर २ तारिकदेखि अमेरिकाको एभललकथखिबलष्ब राज्यको एष्ततकदभचन शहरबाट पहिलो पटक लाइसेन्स प्राप्त रेडियो संचालन भयो ।
· सन् १९२३ जनावरी १८ देखि बीबीसीले रेडियो प्रसारण गर्यो ।
· भारतमा सन् १९२१ म त्ष्mभक या क्ष्लमष्ब द्धारा उयकत बलम तभष्निचबउज मभउबचतmभलत संग मिलेर रेडियो प्रसारण गर्ने पहिलो प्रयास शुरु भएपनि व्यवस्थित रुपमा क्ष्लमष्बल द्यचयबमअबकतष्लन अयmउबलथ ले सन् १९२७ देखि मात्र रेडियो सेवाको शुरु गरेको हो ।
· सन् १९३० मा अमेरिकाले क्अजभलभअतबमथ बाट विश्वव्यापी प्रशारण प्रारम्भ गर्यो ।
· दोस्रो विश्व युद्धमा रेडियोको निक्कै प्रयोग भयो । सन् १९४३ सेप्टेम्वर १३ मा तात्कालिन अमेरिकी राष्ट्रपति आइजनहावरले रेडियो वक्तव्य मार्फत इटलिले युद्धमा आत्मशर्मपण गरेको घोषणा गरे ।
· यसै विकास क्रममा विश्वभर नया नया अत्याधुनिक रेडियो प्रविधिद्धारा संचालन भई विश्वमा करिव ३२,००० रेडियो प्रशारण केन्द्रहरू तयार भइसकेका छन् ।
नेपालमा रेडियोको विकास
नेपालमा पहिलो पटक सार्वजनिक प्रसारण सेवा जुद्ध शम्शेरको पालामा २००३ साल मंसिर महिनामा हालको विद्युत प्राधिकारणको भवनबाट ५ वाट क्षमताको रेडियो प्रचार प्रसार सेवा समितिद्धारा दैनिक १. ३० बजे देखि ३ बजे सम्म धार्मिक भजन बजाएर शुरु भएको हो । यसैलाई नै पहिलो रेडियो प्रसारण भएको मानिन्छ ।
वि सं २००७ साल मंसिर २९ गते अचानक विराटनगरको रघुपति जुट मिलबाट टेलबार नामक ट्रान्समिटर जडान गरी ४१ ःभतभच व्याण्डमा तारणीदत्त कोइरालाको आवाजबाट यो प्रजातन्त्र नेपाल रेडियो हो, हामी मुक्ति संग्रामको मोर्चाबाट वोलिरहेका छौं भन्ने सन्देश सुनियो ।
२००७ साल फागुन ७ गते प्रजातन्त्रको उदय पछि प्रजातन्त्र रेडियो नेपाललाई सिहदरबारको स्कूल घरमा रेडियो नेपालका नाममा २५० वाट क्षमताको ट्रान्समिटरबाट प्रशारण शुरु भयो ।
बी सी ६१ भू एस कर्भ ट्रान्समिटरद्धारा शुरुवात गरिएको रेडियो नेपालको शुरुका समयमा चार घण्टाको कार्यक्रम प्रशारण हुने गर्दथ्यो ।
२०१० सालमा आएर रेडियो नेपालले ६० वाटको ट्रान्समिटरबाट आफ्नो मिडियम वेभ सेवा शुरु गर्यो ।
वि सं २०१३ सालमा ५ किलोवाट शक्तिको एउटा शर्टवेभ ट्रान्समिटर र २५० वाटको एउटा मिडियम वेभ ट्रान्समिटर (फिलिप्स कम्पनीको ) सहितको उपकरण ललितपुरको जावलाखेल स्थित सदर चिढीयाखानाको एउटा घरलाई ट्रान्समिटिङ स्टेशनमा परिणत गरी प्रसारण सेवा संचालन गरियो ।
२०१९ सालमा कोलम्वो योजना अन्र्तगत अस्ट्रेलिया सरकारको सहयोगमा अर्को एक ५ किलोवाट शक्तिको सर्टवेभ ट्रान्समिटर प्राप्त भई जावलाखेल ट्रान्समेटिङमा स्टेशनमा जडान गरी संचालनमा ल्याइयो ।
२०२५ सालमा सरकारको वृटिस सरकार र संयुक्त राज्य अमेरिकी सरकारसंग भएका वेग्ला वेग्लै सम्झौताहरू अन्र्तगत सिहदरबारमा एक आधुनिक स्टूडियो भवन सरकार र अमेरिकी सरकारको संयुक्त लगानीमा र ललितपुरको खुमलटारमा सरकारको लगानीमा एक ट्रान्समिटिङ स्टेशनको निर्माण गरियो । स्टूडियो भवनमा आवस्यक उपकरणहरू र ट्रान्समिटिङ स्टेशनमा १०० किलोवाटको सर्टवेभ ट्रान्समिटर एक र १० किलोवाटको मिडियम वेभ ट्रान्समिटर एक साथै अन्य उपकरणहरू वृटिस सरकारको सौजन्यबाट प्राप्त भई जडान कार्य सम्पन्न गरियो ।
शुरुमा प्रचार प्रशार विभागबाट एक छुट्टै विभाग गठन गरी २००७ सालतिर गृह मन्त्रालयको मातहतमा राखियो । त्यसमा रेडियो नेपालको प्रमुख विभागिय प्रमुख अर्थात निर्देशक हुने व्यवस्था थियो । साथै २०१५ सालदेखि २०१८ साल सम्म प्रचार प्रशार विभागका निर्देशक रेडियो नेपालका पनि निर्देशक रहने व्यवस्था भएको थियो । तर पछि २०२० सालमा प्रचार (हालको सूचना) तथा प्रसार (हालको रेडियो ) नाम वेग्ला वेग्लै विभागको रुपमा विभाजित गरियो । पछि २०२२ सालमा सूचना तथा प्रसार हेर्ने छुट्टै मन्त्रालय सूचना तथा प्रचार मन्त्रालय पनि स्थापना भयो ।
भ्खयगितष्यल या त्भभिखष्कष्यल धष्तज चभाभचभलअभ तय ल्भउब
िटेलिभिजनको उत्पत्ती ग्रीक शव्दबाट भएको हो । शाव्दिक स्वरुपमा टिभि अर्थात दुरर्दशनको रुपान्तरण तय कभभ बत बनबिलअभ भनिन्छ । टेलिभिजनको आविस्कार गर्नमा धेरै व्यक्तिहरूको योगदान भएको पाइन्छ । त्यसलाई वुदा“गत रुपमा यसरी देखाउन सकिन्छ
टि भिको प्रारम्भिक उत्पत्ती सन् १६७० तिर न्यूटनले एचष्कm ( प्रकाशको स्वरुपबाट नै रङ पैदा हुन्छ भन्ने तथ्य ) आविस्कार गरेपछि मानिन्छ
सन् १७९४ मा अलेक्सान्डर मोल्टाले रसायन वस्तुको सम्मिश्रणबाट विद्युतिय शक्ति पैदा भई अन्तत, इलेक्ट्रिक तरंग प्रसारण हुने तथ्य पत्ता लगाए ।
सन् १८९० मा फर्नियर रिनोक्सले सर्वप्रथम टिभि प्रसारण व्यवस्थाको परीक्षण गरे
सन् १९०४ मा जर्मनीका नागरिक जावरेनस्की तथा फ्यानकोस्टाइनको हातबाट चल्न गएको प्रारम्भिक अवस्थाको टिभि प्रसारण सेवा संचालन गर्न सफल भए ।
सन् १९२३ मा डा. म्लादिमिर जोरकिनले टिभिको चित्रात्मक स्वरुप देख्न आवस्यक पर्ने आयोनोस्कोप ट्युव वनाए । साथै चित्रट्युव स्कोपको विकास गरी टेलिभिजन यन्त्रहरू प्रर्दशण गरे ।
सन् १९२६ मा जोनले टिभि चित्रको सफलतापुर्वक प्रसारण सेवा प्रदान गर्न सफल भए ।
सन् १९२७ मा न्यूर्योक शहरमा टिभि स्टेशनबाट टेलिभिजनका कार्यक्रमहर प्रसारण हुन थालाल्यो । त्यस्तै सन् १९२७ मा वासिङ्टन तथा न्यूर्योक शहरबीच टेलिफोनको तारको माध्यमबाट परीक्षणका रुपमा टेलिभिजन कार्यक्रम प्रसारण भयो ।
सन् १९३० मा न्यूर्योकका ध्द्दह्ब्व् द्धारा टिभि प्रसारण शुरु गरेको थियो ।
सन् १९३१ देखि वेलायतमा बीबीसी द्धारा टेलिभिजन प्रसारण शुरू भयो तथा अमेरिकाले १९३९ देखि नियमित टेलिभिजनको शुरुवात गर्यो ।
सन् १९३० तिर नै रंगीन टिभिको प्राथमिक चरणको प्रयोग सी वस् एसका मिटर तथा वेलायतका वर्डले सम्पन्न गरेका थिए । े सन् १९४४ मा रंगिन टिभिको आधारभूत उपकरण तीनवटा न्ग्ल् च्भअभष्खष्लन तगदभ को टेलिक्रोमको आविस्कारबाट भएको पाइन्छ । सन् १९४६ मा रिर्चडले रंगीन क्यामरालाई जरूरत पर्ने तीनवटा लेन्सको विकास गरे । यसै क्रममा सन् १९५४ तिर पश्चिमी देशहरले रंगीन टिभि प्रसारणलाई व्यापकरुपमा अंगाल्न पुगेको थियो ।
सन् १९५० तिर विश्वभर करिव १० लाख टिभि सेट व्याप्त भइसकेको थियो ।
भू उपग्रह प्रणालीमा टेलिभिजन
भू उपग्रह संचारको परिकल्पना गर्ने सर्वप्रथम वेलायती वैज्ञानीक आर्थर सी क्लार्कलाई श्रेय मिल्दछ । उनले सन् १९४५ मा उपग्रह माध्यमको विकास गरे ।
भू उपग्रह संचारको माध्यमबाट दुरसंचार सेवा सन् १९५६ मा इन्टल स्याटको अलीवर्ड नामको पहिलो इन्टस्याट स्याटेलाइट प्रक्षेपणबाट शुुरु भयो ।
सन् १९५६ मा तात्कालिन सोभियत संघबाट स्पुतनिक १ भू उपग्रह प्रक्षेपण भयो ।
त्यस्तै सन् १९६० मा अमेरिकामा अन्तरदेशीय र अन्तराष्ट्रिय दुरसंचा सेवाको लागि कमस्याट कर्पोरेशन को स्थापना भयो । सन् २९६२ मा पहिलो पटक परीक्षणको रुपमा फ्रान्स, वेलायत र अमेरिकामा स्थापना भएका अर्थ स्टेशनहरू बीच सम्पर्क हुन सफल भयो ।
त्यस्तै सन् १९६३ मा ३०० टेलिफोन र १ टेलिभिजन च्यानल क्षमताको भू उपग्रह प्रक्षेपण भयो ।
सन् १९६२ जुलाई १० मा टेलिस्टार नामको प्रथम संचार भू उपग्रह संयुक्त राज्य अमेरिकाले प्रक्षेपण गर्यो ।
सन् १९६५ मे २ अर्ली वर्ड भू उपग्रह मार्फत नियमित टेलिभिजनको व्यवसायिक प्रसारण भयो ।
त्यस्तै सन् १९७६ फेव्रुवरी १ देखि इन्टलस्याट ४ ए प्रक्षेपण गरी टेलिफोन र टेलिभिजन प्रसारणमा भू उपग्रहको व्यवसायिक उपयोग शुरु भयो ।
ध्बच ं ज्ष्कतयचथ ं क्ष्लतभचलबतष्यलब िव्यगचलबष्किm
अन्तराष्ट्रिय पत्रकारिताको प्रारम्भ युद्धबाट प्रारम्भ हुन्छ । र, युद्धका हरेक क्षण महत्वपूर्ण इतिहासका क्षण बनिरहेका हुन्छन् । यसैका आधारका केही टिपोट–
८ ँष्चकत ष्लतभचलबतष्यलब िवयगचलबष्किm धबक कतबचतभम ष्ल ज्ञडछछ धष्तज तजभ कगउउयचत या तभभिनचबउज। त्जभ ाष्चकत ष्लतभचलबतष्यलब िवयगचलबष्कित धबक ध्ष्ििष्बm ज्यबचम च्गककभिि धजय चभउयचतभम ायच त्जभ त्ष्mभ, ीयलमयल। ज्भ बकिय धबक तजभ ाष्चकत धबच चभउयचतभच। ज्भ जबम मयलभ धबच चभउयचतष्लन ष्ल ऋचष्mभबल ध्बच ९ज्ञडछछ–टछ०
८ फ्रान्सको ब्ँए, जर्मनको ध्यािा र बेलायतको च्भगतभचक बीच सन् १८७० मा एक सम्झौता भयो । त्यो सम्झौतामा विश्वलाई तीन भागमा विभाजन गरियो । र, ती विभाजित मुलुक मध्ये एक भागमा एउटा एजेन्सीले मात्र काम गर्ने भयो । सन् १९३० सम्म आइपुग्दा यो सम्झौता भंग भइसकेको पाइन्छ ।
८ १८९५ मा पेरिस र वर्लिनमा पहिलो फिल्म प्रदर्शनी भयो । त्यसको एक वर्षपछि भारतमा उक्त फिल्म आइपुग्यो ।
८ व्। ध्बतिभच त्जयmउकयल ले सन् १८९९ मा अन्तराष्ट्रिय विज्ञापनमा हात हाले । यो विज्ञापन कम्पनी अहिले नेपालमा पनि व्यवसाय गरिरहेको छ ।
८ १९०२ मा पहिलो पटक रेडियोबाट मानव बोली तचबलकmष्त ष्यल भयो
८ पहिलो विश्वयुद्धताका रेडियोको प्रयोग दुई उद्देश्यले भए १) जनताको धारणामाथि नियन्त्रण गर्न २) दुस्मन विरुद्ध उचयउबनबलमब फैलाउन ।
८ त्जभ च्गककष्बल अयmmगलष्कतक धभचभ यलभ या तजभ भबचष्भिकत उयष्तिष्अब िनचयगउक तय चभबष्शिभ तजभ ष्मभययिनष्अब िबलम कतचबतभनष्अ ष्mउयचतबलअभ या दचयबमअबकतष्लन। त्जभ ाष्चकत दचयबमअबकत तय दभ चभअयचमभम ष्ल तजभ जष्कतयचथ या धष्चभभिकक उचयउबनबलमब धबक दथ तजभ अयगलअष् िया तजभ उभयउभिुक अयmmष्ककबचुक ीभलष्लुक जष्कतयचष्अ mभककबनभ यल घण् इअतयदभच ज्ञढज्ञठ।
८ पहिलो विश्वयुद्धमा अमेरिकाको प्रवेशपछि रेडियोमाथि नियन्त्रण पनि भए । ७ अप्रिल १९१७ मा अमेरिकाले युद्धमा जाने घोषणा गरेपछि रेडियोको विकास रोकियो । सबै रेडियोलाई सरकारी नियन्त्रणमा रहने वा बन्द गर्ने निर्देशन दिइयो । युद्ध अवधिमा चबमष्य तचबलकmष्ततभच बलम चबमष्य चभअभष्खभच चलाउन प्रतिवन्ध लगाइयो ।
८ सन् १९२५ मा मस्कोबाट पहिलो कजयचत–धबखभ चबमष्य दचयबमअबकतष्लन प्रारम्भ भयो ।
८ १९३३ मा जर्मनमा ल्बशष्क सत्तामा पुगेपछि रेडियोको दायित्व अझ बढ्यो । क्ष्लतभचलबतष्यलब िमष्उयिmबअथ को काम रेडियोबाट हुनथाल्यो ।
८ ज्ष्तभिचुक उचयउबनबलमब mष्लष्कतचथ, व्यकभा न्यभददभिक, द्यभष्भिखभम ष्ल तजभ उयधभच या चबमष्य दचयबमअबकतष्लन बक ब तयय िया उचयउबनबलमब।
८ दोस्रो विश्वयुद्ध भइरहेको समयमा अमेरिकाले ९ सय ९९ सूचना नियन्त्रक खडा गरायो । जसले १९४१ मा जापानी सेनाले अमेरिकी सेनाको जहाज एभबच िज्बचदयगच माथि आक्रमण गरेको घटनालाई सन् १९४५ सम्म लुकाएको थियो ।
८ १९६० को भियतनाम युद्धमा अमेरिकी सेनाले युद्ध विमानबाट समेत चबमष्य दचयबमअबकत गरेका थिए । यो चबमष्य र पर्चा उकथअजययिनष्अब िधबचाबचभ का रुपमा व्याख्या हुनेगर्छ । त्यतिखेरको युद्धमा गोली र पर्चा उस्तै थिए भनिन्छ । भियतनामका जंगलमा अमेरिकी गोलीले पात समेत राखेन । त्यो संगै यति पर्चा फालियो रे कि एक व्यक्तिको भागमा १ हजार ५ सय पर्चा पर्न गयो ।
८ राजनीतिक परिवर्तन वा घटनाक्रममा विश्वमा रेडियोलाई दबततभि या तजभ बष्चधबखभक को रुपमा व्याख्या हुनथाल्यो । सोभियत संघ धबखभ धबच मा सबैभन्दा अगाडि देखियो ।
८ इटालिका ाबकअष्कत ःगककयष्लिष् को पालामा उचभकक बलम उचयउबनबलमब मन्त्री नियुक्त गरियो जसले ाबकअष्कत सिद्धान्त बढाउने र जनमत बढाउन योगदान पु¥याए । विशेषगरी यो कदम इटालीका अययिलष्ब िअबmउबष्नल बढाउन प्रयोग भयो । इटालीले अरवी भाषामा रेडियो प्रारम्भ गरेपछि बीबीसी मा एउटा mयलष्तयचष्लन नचयगउ को गठन भयो । र त्यसको सुझाब अनुसार अरवी भाषामा पनि बीबीसीले प्रसारण थाल्यो ।
८ दोस्रो विश्वयुद्धमा उचयउबनबलमब तयय िको रुपमा रेडियोको प्रयोग व्यापक रुपमा भयो । जापानले यो युद्धमा शभचय जयगच नामक कार्यक्रम प्रसारण गथ्र्यो जुन अमेरिकी सेनालाई लक्षित गरेर तयार पारिएको थियो ।
८ अमेरिकी रेडियो ख्यष्अभ या ब्mभचष्अब ले दोस्रो विश्वयुद्ध र शित युद्धमा समेत उचयउबनबलमब फैलाउने काम गरेको थियो ।
८ ऋयmmगलष्कm अन्त्य गर्ने क्रममा चबमष्य ाचभभ भ्गचयउभ ९च्ँभ्० र च्बमष्य ीष्दभचतथ ९च्ी० को अति प्रयोग भयो । यी दुई रेडियो युरोपमा अयmmगलष्कm समाप्त गर्न ल्याइएका थिए जुन धभकत न्भचmबलथ बाट संचालन गरिएको थियो । च्ँभ् १९५१ र च्ी १९५३ देखि प्रसारण भए । यी दुबै रेडियो अमेरिकी अभलतचब िक्ष्लतभििष्नभलअभ ब्नभलअथ ९ऋक्ष्ब्० को लगानीबाट संचालित थिए । सन् १९७५ मा यी दुबै रेडियोलाई च्ँभ् मा गाभियो । यतिखेर यी दुबै रेडियो क्यखष्भत ग्लष्यल मा प्रतिवन्धित थिए । १९८८ मा सोभियत संघका अन्तिम राष्ट्र प्रमुख ःष्पजबष् िन्यचदबअजभख ले उक्त प्रतिवन्ध हटाए । १९९५ मा आएर च्ँग् को जभबमत्रगबचतभच पराग्वेमा सारियो ।
भारतमा पत्रकारितको विकासक्रम
सन् १५५० तिर भारतमा छापाखानाको प्रवेश भएको पाइन्छ ।
१७७८ मा कलकत्तामा छापाखानाको स्थापना भएपछि २९ जनवरी १७८० देखि बंगाल गजेट (अंग्रेजी) प्रकाशित भयो ।
१७८०मा कलकत्ताबाटै इन्डियन गजेट नामको अंग्रेजी पत्रिका प्रकाशन त्यस्तै वंगाल जर्नल १७८४ देखि प्रकाशित भयो ।
राजाराममोहन रायको प्रयासमा वंगाली भाषाको पहिलो पत्रिका वंगाल गजेट १८१८ मा प्रकाशित भयो ।
वंगाली भाषामै १८२१ मा संवाद कौमुदी र मरासी भाषामा मिरातुल अखबार प्रकाशित भयो ।
प्रथम हिन्दी पत्रिकाको रुपमा ३० मई १८२६ मा जुगुल किशोरद्वारा सम्पादित उदण्ड मार्तण्ड प्रकाशित भयो । यो साप्ताहिक थियो ।
सन् १८५७ को सैनिक विद्रोहको दुई दशक अन्तरालमा भारतमा तजभ तष्mभक या क्ष्लमष्ब, कतबतभकmबल, बmचष्तब दबनबच उबतचष्अब, जष्लगकतबल तष्mभक आदी प्रकाशित भए ।
भारतमा प्रेस कानून
हाल भारतमा प्रेसको लागि भनेर कुनै विशेष कानून नभएपनि धयचपष्लन वयगचलबष्किmत बअत, उचभकक बलम नभनभष्कतचबतष्यल या दययप बअतज्ञडटठ जस्ता ऐन कानून बाहेक अन्य फौजदारी कानून रहेका छन् जुन पत्रकार मुद्रक वा प्रकाशक लगायत सम्पूर्ण नागरिकहरुमा लागू हुन्छ ।
भारतको मुल कानून तथा संविधानमा प्रेस स्वतन्त्रता भन्ने उल्लेख गरेको पाइन्छ । तर भारतको सर्वोच्च न्यायालयले त्यस संविधानको धार १९(१०) क मा बिि अष्तष्शभलक कजबिि जबखभ तजभ चष्नजत९म० तय ाचभभमयm या कउभभअज बलम भहउचभककष्यल। को प्रत्याभुति गरेकोले ाचभभमयm या उचभकक को शव्द नपरे पनि केही नहुने निर्णय गरेको छ ।
म्झबलम को आधारमा भएको विकास
बेलायतमा सञ्चारको विकासमा मझबलम बलम कगउउथि का आधारमा पनि भएको पाइन्छ । मानिसलाई सूचना र मनोरञ्जनको चाहना हुनुमा धेरै तत्वले भूमिका खेलेको हुन्छ । ती मध्ये तीनवटा तत्व सबैभन्दा महत्वपूर्ण छन् । १) समय, २) आर्थिक अवस्था र ३) सास्कृतिक विविधता ।
१) समय ः उन्नाइसौं शताव्दीको अन्त्यतिर वेलायतीको काम गर्ने समय क्रमश घटिरहेको थियो । १८१६ मा शनिवार आधा विदाको व्यवस्था भयो । यसअघि हप्ताका सातै दिन वेलायतीले विहानदेखि राति सात बजेसम्म काम गर्थे । यस्तै तरिकाले विदाको दिन बढे । यसबाट वेलायतीको फुर्सदको समय र रमाइलो गर्ने समय बचत हुनथाल्यो । यसले सञ्चार माध्यमको माग बढ्यो । ःभमष्ब को मझबलम कष्मभ को विकास हुनथाल्यो ।
२) आर्थिक अवस्था ः विभिन्न मझबलम नचयगउ ले mभमष्ब ग्रहण गर्न थोर धेर रकम आवश्यक प¥यो नै । यसैकारण वर्ग भेद भयो । यसकारण वर्ग अनुसारका mभष्मब उत्पादनको खाचो देखियो । १८५१ सम्म त धष्लमयध तबह तिर्नुपर्ने कानूनी व्यवस्थामा रहेका वेलायतीको आर्थिक अवस्थाम भएको सुधारसंगै mभमष्ब मा खर्चने क्रम बढ्यो । फरक आर्थिक अवस्थाले फरकफरक बगमष्भलअभ को अचभबतष्यल गरेको पाइन्छ ।
३) सास्कृतिक विविधता ः वेलायतमा सञ्चारको विकासमा सास्कृतिक विविधताले पनि योगादान पु¥याएको छ । सस्कृति अनुसारको mभमष्ब को माग वा त्यस्ता अयलतभलत को खोजी हुनेक्रम पनि यसले बढाएको पाइन्छ । कयअष्ब िअबिकक, नभलमभच, बनभ, यअअगउबतष्यल आदीले फरक रुचीको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो र mभमष्ब को विकास त्यसै अनुपातमा भयो । शिक्षित समूहको वृद्धिले अत्याधिक पाठकको वृद्धि भएको पाइन्छ । यसै अनुपातमा सामाग्रीको माग भयो ।
क्गउउथि को आधारमा भएको विकास
ब्गमष्भलअभ को चाहना अनुसार कगउउथि गर्नुपर्ने अवस्थाले पनि वेलायती सञ्चारमा उल्लेखनीय रुपमा विकास भएको देखिन्छ । mभमष्ब यगतउगत को कगउउथि व्यवस्थित रुपमा हुन नसकेको भए सञ्चार यति व्यापक हुनेथिएन । सिद्धान्तगत आधारमा कगउउथि लाई आधार मान्दा तीन पक्षले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ ।
१) व्यवसायिक बजार ः व्यवसायिक विस्तार हुन थालेपछि कगउउथि वृद्धि हुनथाल्यो । व्यवसायिकतातिर सञ्चार उन्मुख हुनुलाई यसको आधार मान्न सकिन्छ । शुरुका दिनमा व्यवसायिक नाफाका लागि लगानी गर्नेहरू थिए, mभष्मब मा । १९ औं शताव्दीको अन्त्यमा mभमष्ब मा लगानी अति जोखिमयुक्त कदम मानिन्थ्यो । तर, बीसौं शताव्दीमा आइपुग्दा mभमष्ब मा mभमष्ब यधलभच को उयधभच को कतगमथ भयो । शुरुका ल्यचतज अषिाभ देखि अहिलेको लगानीकर्ता च्गउभचत ःगचमयअज सम्मई व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
२) कानूनी व्यवस्था ः कानूनी व्यवस्थाका कारण पनि mभमष्ब को विकासमा उल्लेख्य योगदान पुगेको छ । सूचनासम्म पुग्न पाउने mभमष्ब को अधिकार, स्वतन्त्रता आदीका कारण पनि mभमष्ब फस्टाउन सक्यो । शुरुका दिनमा वेलायती सरकारले प्रेसमाथि गरेको नियन्त्रण अति नै डरलाग्दो थियो । १६ र १७ औं शताव्दीतिर फर्कने हो भने राज्यसत्ताले अखबारको लाइसेन्स र प्रकाशन पूर्व सेन्सर गर्ने गरेको पाइन्छ । रेडियो र टेलिभिजनले त्यस्ता समस्या खासै भोग्न परेन जति अखबारले प¥यो । यसले गर्दा पनि टेलिभिजन र रेडियोले आप्mनो सहज विस्तार गर्न पाए ।
३) प्रविधि ः १८२० को वाफबाट चल्ने प्रेस, १९२० को धष्चभभिकक प्रविधि, १९६० को कबतभििष्तभ प्रविधि सञ्चार विस्ताका प्रमुख आधार हुन । mभमष्ब कगउउथि मा यस्ता प्रविधिले ठूलो भूमिका खेले । यी प्रविधिकै विकासक्रमले हाल इन्टरनेट प्रविधिलाई सबैसामु सहज रुपमा ल्यायो । फलश्वरुपम गरीव धनी सबै मुलुक सूचना पाउने अधिकारबाट बन्चित हुन परेन ।
No comments:
Post a Comment